“Бид гурвын болзоо” киноны сандрахаараа гацчихдаг, гэнэн ч найзынхаа төлөө бүх зүйлд “За” гэж хэлдэг Бороогоор үзэгчидтэй анх танилцаж, “Хийморь” киноны зальжин Бадарчны дүрээр хүмүүсийн анхаарлыг татаж, “Зура III” Цэвэрлэгээ, “Гарц” киноны зэвүүн эргэлттэй дүрүүдээрээ үзэгчдийн дургүйг хүргэж, хайрыг ч татдаг жүжигчин бол Э.Тодгэрэл. Тайзнаа ч "Ромео Жульетта" жүжгийн Меркуциогоос өгсүүлээд олон сайхан дүрийг чадварлаг амилуулсан. Найруулагчийн оноосон ямар ч дүрийг тодотгон бүтээдэг тэр тэгвэл энэ удаад Б.Тамир найруулагчийн ээлжит бүтээл болох “Тусгаар тогтнол” Бошиг сахигч кинонд Монгол Улсынхаа төлөө үнэнчээр зүтгэсэн, Монголын шашин, төр, тусгаар тогтнолын нэрт зүтгэлтэн, шашны мяндагтан Башлуугийн Жамсранжав Дилов хутагтын дүрээр үзэгчидтэйгээ уулзах гэж байна. Түүнтэй шинэ уран бүтээлийнх нь талаар ярилцсанаа уншигч танд хүргэж байна.

-Танд энэ өдрийн мэнд хүргэе. Хэдхэн хоногийн дараа “Тусгаар тогтнол” Бошиг сахигч түүхэн уран бүтээл нээлтээ хийх гэж байна. Уран бүтээлчийн хувьд догдлол, сандрал дүүрэн өдрүүд өнгөрч байна уу?

                -Уран бүтээлийнхээ талаар ам дүүрэн яриатай байна даа. Гэхдээ цаана нь багахан айдас, эмээлт бий. Уран бүтээлч хүний хувьд түүхэн кинонд тоглоно гэдэг том шалгуур шүү дээ. Өнгөрсөн зун зохиолч Тодко Самсон, найруулагч Б.Тамир нарынхаа хамтарсан “Тусгаар тогтнол” Бошиг сахигч кинонд Монголын шашин төр, тусгаар тогтнолын нэрт зүтгэлтэн, шашны мяндагтан Башлуугийн Жамсранжав Дилов хутагтын дүрд чадан ядан тоглолоо. Тусгаар тогтнол гэх хоёрхон үгний цаана ямар их том утга агуулга, үнэ цэн оршиж байгааг мэдэрлээ. Ямар их хөлс, цус,  золиосоор бидэнд ирснийг дахин ойлгосон. Энэ кинонд дүр бүтээхдээ дахиад түүхийн хичээлдээ суух шиг л болсон.

-Башлуугийн Жамсранжав Дилов хутагтын дүрийн онцлог юу вэ. Түүхэн хүний дүрийг гаргахын тулд судалгаа ч их хийсэн байх?

                -Дилов хутагт бол уншаад, судлаад дуусахгүй арвин их түүх, хийсэн ажилтай хүн юм байна гэдгийг дүрийн судалгаагаа хийж байхдаа мэдэж, бахархаж, басхүү өрөвдмөөр ч мэдрэмж төрж байсан. Амьдралынх нь ид үе зөрчил, эмгэнэлт үйл явдлаар дүүрэн. Зургаан насандаа төвд хэл сурч, долоон настайдаа төвд номыг монгол хэл рүү орчуулж, 12 настайдаа монгол хэлнээс төвд хэл рүү тэр олон том судар, номыг чөлөөтэй орчуулдаг байсан байгаа юм. Хутагтыг хорвоод мэндэлсэн тэр жил дээрх хүрээний хоёр хутагт Дилов хутагт, Нарованчин гэгээн хоёул жанч халж тэдний хойд дүрийг тодруулахаар жирийн бус 40 гаруй хүүхдийн нэрсийг гаргасан юм байна. Хутагтыг эхээс төрөхөд тэдний гэрийн тооноор цагаан гэрэл цацарч байсан гэж ярьдаг юм билээ. Ингээд таван настай бяцхан хүү Жамсранжавыг онцлон үзэж, Хэрүга Дэмчэг бурхны хувилгаан Диловын тавдугаар хойд дүрээр тодруулсан түүхтэй юм билээ. Зургаахан настайдаа 3000 шогол бүхий номыг тогтоодог байсан гээд бодоход, нэг шогол 36 үгтэй шүү дээ. Тийм их зүйлийг цээжилдэг гэхээр ямар их оюуны бядтай хүн байсан нь мэдэгдэж байгаа юм. Харин гадаад төрх, араншингийн хувьд их шооч, нүдээрээ инээсэн нүүрний баясгалантай хүн байсан гэдэг юм билээ. Ерөөс "Би шашны зүтгэлтэн" гэж хямсганадаггүй тун энгийн хүн байсан гэсэн. Дүрээ судалж байхад Башлуугийн Жамсранжав гуайн хэлсэн нэг үг сэтгэлд үлдсэн. Түүнээс нэг хүн “Танай өнөөгийн Монголд улааны засаг тогтносоор танай шашин ном доромжлогдон доройтож, хүн ард чинь ихээр хэлмэгдэн, цус урслаа. Өнөөгийн Монголын нийгэм, засаглалыг өөрчлөх, шинэчлэх бодол танд байдаг уу” гэж асуухад Дилов хутагт Жамсранжав “Арай гэж эвлэсэн ваарыг дахиж хагалаад яах вэ дээ. Эргэж бүрэлдээ ч үү, үгүй ч үү. Нэгэнт л туурга тусгаар, Бүрэн эрхт Монгол Улсын гал голомт асаж л байгаа цагт тэр зэргийн золиос байлгүй л яах вэ” гэж хэлсэн байгаа юм. Тэр үеийн олон залуу гэр бүл, амиа эх орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө зориулсан. Бидний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэд их ч зүйл хийж дээ гэдгийг энэ кинонд дүр бүтээх явцдаа бодож байлаа. Дилов хутагт бол  “Монгол Улсаас урвасан урвагч” гэж хэлүүлж байсан ч эх орныхоо төлөө олон зүйл хийж, 1960 онд Чан Кайшигаар “Монгол Улс бусад тусгаар тогтносон улс гүрний адил НҮБ-д бие даасан гишүүн байж болно” хэмээн хүлээн зөвшөөрүүлсэн түүхэн гавьяатай хүн.

-Б.Тамир найруулагчтай хамтран ажилласан гурав дахь уран бүтээл шүү дээ. Найруулагчтай хамтарсан хамтрал, уран бүтээлчийнх нь тухай та онцолж ярих болов уу?

                -Тийм ээ. Б.Тамир ахыг мэргэжлийн жүжигчин болчихсон байхад нь би сургуулиа төгсөөд ирсэн, цагаахан цаас байхдаа анх УДЭТ-д уулзаж байсан. “Зура III” Цэвэрлэгээ УСК-оос хойш ахтайгаа хамтарч, гурав дахь уран бүтээлийнхээ ард гарцгаалаа. Чадвартай, сайн найруулагч. Их ч уншина, бодно. Мөн жүжигчнийг  чөлөөтэй тоглуулж чаддаг, эрх чөлөөг нь өгдөг, уран бүтээлчийнхээ хувьд юмны эцсийг нь үзэж, цэгийг нь тавьдаг хүн шүү дээ.

-Жүжигчин Э.Тодгэрэлийн хувьд өмнө нь "Хийморь" кинонд та зальтай, шуналтай Бадарчны дүрийг бүтээсэн. Энэ удаа түүхэн гавьяатай Дилов хутагтын дүрд тоглолоо шүү дээ. Шашин номын хоёр огт өөр төлөөллийн дүрийг гаргах ямар байв?

                -Хоёулаа л лам дээлтэй шашин номын төлөөллүүд. Гэхдээ "Хийморь" киноны Бадарчин бол ламын дүрд хувирсан өнөө цагийнхаар луйварчны дүр. Үүнийгээ ч киноныхоо үеэр хэлдэг. Тухайн үед амьдрахын тулд хээрээр гэр хийж, айлуудаар орж худлаа ярьдаг хүн олон байсан, тэр үеийг л харуулахыг зорьж, зохиосон дүр. Тэр дүр минь олонд их хүрсэн юм билээ. Кинон дээр уншсан маанийн хэсгийг таслаад хөгжилтэй богино бичлэгт ашиглах тохиолдол олон. Ээж хүртэл над руу залгаад “Чи одоо тэр маанийг юм болгон дээр уншиж, тоглоом хийхээ боль” гэж загнасан тохиолдол бий. Мэдэхгүй шүү дээ, миний хоолойг ашиглаад байгааг нь. Бадарчны дүрийг чөтгөр гэж нэрлэх юм бол амьдралынхаа сүүлийн мөч хүртэл Монгол гэх зургаан үсэгтэй улсынхаа төлөө зүтгэсэн Дилов хутагтын дүрийг бурхан гэж нэрлэж болох байх. Тэнгэр, газар шиг ялгаатай ч уран бүтээлч хүнээс чадвар шаардсан дүрүүд байлаа.

БИ МЭРГЭЖЛИЙНХЭЭ АМТАНД ОДОО Л ОРЖ, АЖЛАА ЖАРГАЛТАЙ ХИЙЖ БАЙГАА УЧРААС ЗОРИЛГО МИНЬ БИЕЛЖ ЭХЭЛЖ БАЙНА

-Бид тусгаар тогтнол гэдэг зүйлийг мэддэг, баярыг нь тэмдэглэдэг ч сүүлийн жилүүдэд үнэ цэн, утгыг нь бүрэн ойлгож чадаж байна уу гэдэг нь эргэлзээтэй шүү дээ. Таны хувьд энэ кинонд тоглосноор тусгаар тогтнол гэдэг үг илүү үнэ цэнтэй болсон болов уу?

                -Бидний мэргэжлийн хамгийн сайхан нь ямар ч дүрд хувирч, аль ч цаг үед очиж чаддаг. Цаасан дээрээс уншдаг байсан хүмүүсийнхээ дүрд тоглож, тэднийг амилуулна гэдэг нь миний хувьд гайхалтай. "Тусгаар тогтнол" кинонд тоглож байхдаа тэр түүхэн хүмүүсийн ярьж байсныг нь сонсож байхдаа “Яг тэр үед нь очоод ирдэг бол ямар сайхан бэ” гэж бодогдсон үе олон бий. Газар шороогоо илүү их хайрлаж, тусгаар тогтнол байгаагүй бол хаана алхаж, юу хийж байх байсан бол ч гэж бодсон. Киноны  зураг авч байх үеэр цаг агаар хүртэл ивээж, үлгэрийн юм шиг цас орж, жаахан бараан үйл явдлын зургийн үеэр хуй салхи дэгдэж байсан. Биднийг дээрээс хараад “Энэ үед яг л ийм байсан шүү” гэж байгаа юм шиг санагдсан.

-“Тусгаар тогтнол” Бошиг сахигч киноны талаар мэдээлэл гарч эхлэх үеэс шүүмжлэл, хэн нэг улс төрчтэй холбосон сэтгэгдлүүд олон гарсан. Уран бүтээлчийн хувьд тус сэтгэгдлүүдэд ямар хариу хэлэх вэ?

                -Цахим сүлжээ ашиглаж байгаа хэн бүхэн л стресстэй, хэн нэгийг дураараа доромжилдог болж. Хүнийг гадна төрхөө гоо сайхны мэс засалд орж өөрчилтөл нь доромжилж, хавчиж байна шүү дээ. Тэгж хар бараанаар бүхнийг хардаг хүмүүст “Өөрсдөө хийгээд үз” гэж хэлмээр санагддаг. Зарим зүйлийг яг одоо л хийх хэрэгтэй байдаг юм билээ, одоо хийхгүй бол хэзээ хийх юм бэ. Бүхнийг хар бараанаас харж, харддаг хүмүүс хэзээ нэгэн цагт болих байх. Залуус өөр болж байна шүү дээ.

-Уран бүтээлчдэд тухайн дүрд тоглосондоо баярладаг, хайрладаг дүр байдаг шүү дээ. Таны хувьд хамгийн их сэтгэлд чинь үлдсэн дахиад тэр үед очвол илүү сайжруулж тогломоор санагддаг дүр бий юү?

                -Мэдээж тоглосон дүр болгондоо хайртай, ур чадвараа шингээхийг хичээдэг. Гэхдээ үзэх бүрдээ “Энэ хэсэгт ингээд тоглочих байж дээ” гэж боддог дүр бол "Хийморь" киноны Бадарчин. Тэр дүрдээ үнэхээр их хайртай, дүрээ сайн гаргахын тулд чадан ядан ажилласан гэж боддог. Манай гэр бүлийнхэн ч Бадарчинд дургүй. 

-Анх жүжигчин болохдоо өөртөө тавьсан зорилго, мөрөөдөлдөө хүрсэн үү. Хэрэв хүрсэн бол таны дараагийн мөрөөдөл юу вэ?

                -Би жүжигчин болоогүй байсан ч урлагийн салбарын хүн болох байсан байх. Би бичих дуртай, уран зураг, баримал их сонирхоно. Уран бүтээлч, урлагийн хүн байна гэдэг ховор хувь тавилан, хэн бүхэн хийдэг ажил биш гэдэг юм билээ. Хөгжилтэй, хошин нэг үг байдаг нь “Чи хагас галзуу байж гэмээнэ жүжигчин, уран бүтээлч болно. Эрүүл хүн энэ ажлыг хийж чаддаггүй” гэдэг. Тэгээд бодохоор хүү бид хоёр гэртээ галзуурна шүү дээ, үсэрч, дэвхцээд л хүүтэйгээ яг л том хүн шиг ярьна. Тэгэхээр цаанаасаа л нэг өгөгдөл байдаг байх. Эхнэр маань одоо л дасаж байгаа байх. Уран бүтээлч бид чинь гэртээ байхаасаа байхгүй нь их шүү дээ. Тиймээс киноныхоо нээлт бүрээр эхнэрээрээ гоёж, дагуулж явах дуртай. Киног маань үзсэний дараа хамгийн үнэн шүүмжийг эхнэр минь хэлнэ. Үзэгчид дүрийг маань сайнаар хүлээж авбал яг л хүүхэд шиг сэтгэл хөөрөөд явчихна, урам авна. Би мэргэжлийнхээ амтанд одоо л орж,  ажлаа жаргалтай хийж байгаа учраас зорилго минь одоо л биелж эхэлж байна. Хувь уран бүтээлчийнхээ хувьд өөрийн гэсэн бүтээл хийх том зорилго бий.

-Ярианыхаа төгсгөлд “Тусгаар тогтнол” Бошиг сахигч түүхэн уран бүтээлийг үзэхээр төлөвлөж байгаа үзэгчдэдээ хандаж үг хэлэх үү?

                -Кино урлагт хайртай, дэмждэг үзэгчид маань хүрэлцэн ирж “Тусгаар тогтнол” Бошиг сахигч киногоо үзээрэй. Киногоо үзсэний дараа тусгаар тогтнол гэдэг бидэнд ямар их үнэ цэнтэйг дахин ойлгож, мэдрэх байх. Монгол хүн гэж омогшиж, бахархах сэтгэлийг мэдэрч, дахин нэг удаа түүхийнхээ хичээлд суугаарай. Үзэгч дүү нартаа мөн зорьж ирж, үзээрэй гэж хэлмээр байна.