“ХҮРЭН МОРЬ” НАЙРАГЛАЛЫГ УНШИЖ, “МААМУУ НААШ ИР”-ийг ДУУЛАХ БҮРД...

2026-10-27, 64

Арван жилдээ цээжилдэг байсан шүлэг, найраглалын нэг бол “Хүрэн морь. Аль багаасаа дуулж өссөн дууны нэг бол яах аргагүй “Маамуу нааш ир”. Яруу найрагч Ч. Лхамсүрэн гэхээр гарцаагүй энэ хоёр бүтээлийг түрүүнд нь нэрлэдэг. Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын уугуул Төрийн шагналт, яруу найрагч түүний хамгийн том тодотголын нэг бол хүүхдийн зохиолч.

Түүний түүх мөн л сонин хувь тавилангаар эхэлсэн байдаг юм билээ. 1920 онд эх нь нас барж, өнчин Лхамсүрэнг Чойжилжав гуай үрчлэн авчээ. Ч.Лхамсүрэн хүү өсөж, том болоод 1937-1940 онд Улаанбаатар хотноо худалдааны техникумд суралцаад, дараа нь Ардын цэргийн алба хаах болсон байна. Тэрбээр цэрэгт байхдаа дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн хүнд бэрхийг ч мэдэрсэн нь хожмоо зохиол бүтээлд нь тусгалаа олсон байдаг. Үндсэндээ цэргээс халагдан, Монголын зохиолчдын түр хороонд ажилласнаар зохиол бүтээлийн ид туурвих цан үе нь эхэлжээ. 1947-1950 онд МЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга, "Цог" сэтгүүл, "Утга зохиол урлаг" сонины ажилтнаар олон жил ажилласан байна. Ингээд нутагтаа эргэж ирсний дараа "Монгол хүн" сонинд ажиллаж, дараа нь уран зохиолын томилолтоор Баянхонгор, Говь-Алтай, Улаанбаатар төмөр зам, Налайхын уурхай, Том ширний үйлдвэр зэрэгт ажилласан байдаг.

Зохиол бүтээлээ бичиж эхэлсэн түүний он хугацаа 1930 оноос эхлэлтэй. Тэр Худалдааны техникумд суралцаж байх үеэсээ уран бүтээлээ эхэлж. 1938 онд анхны бүтээл "Хороос хамгаалах эмнэлэг" шүлгийг "Үнэн" сонинд хэвлэжээ. 1944 онд "Эрийн сайн эрэлхэг Болдбаатар хамгийг залгигч хар мангасыг дарсны үлгэр", "Үлгэрч өвгөний ярьсан нь" найраглал, 1947 онд бидний сайн мэдэх алдарт "Хүрэн морь" найраглал, дараа жил нь "Эх" шүлэг, 1949 онд "Ган зам" дууны үг, "Мамей Жузей хоёр", "Гурван сайхан", "Хар алтны хаан" найраглал, "Ээж хайрхан" тэргүүтэй бүтээл нь бий.

Түүнчлэн “Бамбарууш", "Гурван ховдог", "Зол жаргалын цэцэг", "Түүдэг галын дэргэд", "Өгүүллэг ба найруулал", "Цэцэг барьсан хүүхэн" зэрэг олон үргэлжилсэн үгийн бүтээл нь ч өдгөө Монголын утга зохиолд түүний гэх өнгө аясаар уншигчдад хүрсээр буй.

Энэ жил түүний шүлгээр бүтсэн “Маамуу нааш ир” дууны 70 жилийн ой тохиож байгаа. Хүүхэд бүрийн сүлд дуу болсон эл дууны хөгжмийг нэрт хөгжмийн зохиолч Д.Лувсаншарав гуай бичсэн байдаг. Ч.Лхамсүрэн найрагчийн бүтээлийн түрүүнд өнгөлдөг хоёр бүтээл бол яах аргагүй эхэнд дурдсан хоёр. Үүгээрээ ч Төрийн шагнал хүртсэн байдаг. Ч.Лхамсүрэн найрагчийн гэргий С.Цэндсүрэн гуай хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа “Манай хүн хүүхдэд маш их хайртай. Хүүхдүүдээ нэг ч удаа зэмлэж байгаагүй. Хүмүүстэй ам зөрдөггүй их даруу төлөв хүн байсан. Ямар сайндаа, ажлаасаа алхаад хүрээд ирнэ. Жолооч нь араас нь сураглана. Ийм л энгийн хүн байсан. Бас ааш зан сайтай. Ер нь дарга нартай нийлж, дотносох нь бага. Зохиолчидтойгоо бол зохиол бүтээлээ их ярьдаг байсан. Хоёр хүүдээ юу ч хэлэхгүй дураар нь явуулснаас дээд сургуульд ороогүй. Хожим бодоход эрэгтэй хүүхдүүдэд аавын даруулга байх хэрэгтэй гэж санагддаг юм. Аав нь хүүхдүүд өөрөө мэдэг гэж дураар нь явуулснаас дээд боловсролгүй. Нэг нь жолооч, нөгөө нь мужаан болсон. Хань маань “Би өнчин өрөөсөн айлд зарагдаж яваад хүн болсон. Хүүхдүүд маань өөрсдөө л сурч мэдэг” гээд юм хэлдэггүй” гэж ярьсан байдаг. “Хүрэн морь” найраглалыг Ч.Лхамсүрэн гуай ээжийнхээ тухай, өөрийнхөө багадаа туулж өнгөрүүлсэн амьдралын тухай бичсэн гэдэг. Тиймдээ ч зохиолын агуулгад эх, үрийн хайрыг шингээжээ. Найраглалд,

…Ардын ядуу хүүгийн

Амраг хайртай ээжийн

Ариун нандин биед

Аюулт өвчин хүрчээ

Харц бор хүү

Хайрт залуу эхийнхээ

Янтай өвчний уршгийг

Яавал арилгах вэ? гэж

Янз бүрээр бодовч

Ямарч тусыг олсонгүй

Дэмий гайхаш тасрахдаа

Дэргэдэх айлдаа ороод

Баян эзэндээ бараалхаж

Төрүүлсэн ганц эхийг минь

Түргэн эдгэрүүлж болох

Арга чарга байна уу гэж

Арай ядан хэлж гэнэ… хэмээх хэсэг бий. Бидэнд энэ найраглалд хэчнээн том хичээл болж, ямархан нэгийг ойлгуулдаг билээ дээ. Ер “Хүрэн морь” найраглалыг мэдэхгүй ч хүн үгүй.

Ингээд харахаар Баянхонгорын Баацагааны сод нэгэн найрагч тэрбээр Монголын утга зохиолд энэрэл хайр, үлгэр дуурайлал дүүрэн бүтээлээрээ даруухан атлаа бардамхан оршиж, олон сайхан найраг, бүтээлийг үлдээж, өнөөдөр багачууд “Маамуу нааш ир”-ыг дуулж, “Хүрэн морь” найраглалыг унших бүрдээ түүнийг дурссаар байна.

“ХҮРЭН МОРЬ” НАЙРАГЛАЛЫГ УНШИЖ, “МААМУУ НААШ ИР”-ийг ДУУЛАХ БҮРД...

АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд ergelt.mn хариуцлага хүлээхгүй.