Мартагдах шахсан марзан улстөрчид, сошиал попууд сонгууль дөхөөд амь орж, ард түмний “баатар” болчихсон аятай цээж дэлдэн гарч ирцгээлээ. Бүхнийг “мэдэгч”, бүхнийг үгүйсгэгч тэд  сонгуулийн дараагаас ажлаа өгөх нь өгч, албан тушаалд томилогдох нь томилогдож, дарга болж дэвшээд, зарим нь Элчин сайдаар суух нь сууж, сонгуулиар үүргээ сайн гүйцэтгэснийхээ шагналыг авдаг. Ингээд хаана юу хийж байсан юм гэмээр нам гүм байснаа сонгуулийн өмнө гэнэт гарч ирж унтаа улс төрийг сэрээдэг бичигдээгүй хууль үйлчилж ирсэн.

     Энэ удаад ч зарчмаас хазайсангүй. Тэд сонгуулийн чимээнээр ээлж дараалан гарч ирээд сонгуулийг хутган үймүүлэх ажилдаа орохоор зэхэж эхлэв бололтой. Угтаа бол ард түмний өмнө байж болох хамгийн уран үгсийг уянгалуулж,  “Улс төр шиг бохир, заваан зүйл алга. Нийгмийн болж бүтэхгүй бүхэн улстөрд байна” гэх мэт уянгын халилтай байхан сэдэв гаргаж ирээд ам амандаа улс төр “Баба” гэх хэрнээ өөрсдөө ухаан нэргүй зүтгэж эхэлдэг нь нууц биш.       

     Ард түмний сонголт хэрсүүжихийн хэрээр тэд ухаан уралдуулж, арга нь нарийн болж байна. Угтаа бол нэг үе хамгийн чанга дуугарч, олонд сайн танигдаж, бодлого шийдэл ярихаас илүүтэй ард түмэн таалагдах поп  амлалтууд өгсөн нь  улс төрд сонгогдох нь их байсан бол поп улстөрчдийг ус тосоор нь ялгахтай болж эхэлсэн.

        Одоо арга нь өөрчлөгдөж, сонгуулийн өмнөх солиотой үйлдлээр ард түмний анхаарлыг сулруулах, “захиалгат” ажлын даалгавар гүйцэтгэгчид болсон гэх нь ч бий. Сонгуулийн өмнөх солиотой улс төр идэвхжиж буйг зарлан Ж.Батзандан өчигдөрхөн мэдэгдэл хийж амжсан. Тэрбээр “2020 оны зургадугаар сараас 2022 он хүртэл гадаадад судалгааны ажил хийж, “Шинэ хувьсгал” номоо бичиж, олон түмэнд хүргэсэн. 2023, 2024 онд хууль хяналтын байгууллагат шалгуулж, 461 дүгээр ангид гурван сар хоригдож, Эрүүгийн хуулийн хоёр зүйл ангиар шалгуулж, өнгөрсөн сард цагаатгагдсан.

     Иргэн Ж.Батзандан эрх баригч нам гурав дахь удаагаа шоронд хийлээ. 2008 онд жагсаал хийсэн гэж гурван сар хорьж байсан. Авлигатай тэмцэх газраас УИХ-ын гишүүн асан Ж.Батзандан улс нийгэмд учруулсан хохирол алга, хулгай хийгээгүй, худал хийгээгүй, хүн алаагүй байна гэсэн шийдвэр гарсан. Одоо би үгээ хэлж, тэмцлээ үргэлжлүүлнэ. Эрх баригч намд дүгнэлт өгнө. Дөрвөн жилийн өмнө надтай хамт тэмцэж явсан нөхөд ямар болсон бэ гэдэгт би дүгнэлт өгөх болно. Төрийн ордонд эрх баригч намын амлалт 95 хувьтай биелсэн гэж ярьж байна. Би гудамжинд ард түмнийхээ дунд байгаа. ААН мянга, мянгаараа дампуурч, ядуурал хэрээс хэтэрч байна. Манай дарга нарын мөрийн хөтөлбөр 95 хувьтай хэрэгжсэн байж магад. Гэтэл айлын хөргөгч дундуур, зарим нь бүүр хоосон байна. Хүмүүсийн түрүүвч мөнгөгүй байна. Минийхээр дөнгөж 20 хувьтай  хэрэгжсэн. Тун удахгүй эрх баригчдад дүн тавих бүх нийтийн хуралдааныг Сүхбаатарын талбай дээр зарлаж хуралдуулна. Үгээ хэлснийхээ төлөө шоронд хоригдсон хүмүүс Сүхбаатарынхаа талбай дээр гарч үгээ хэлцгээе. Ардчиллын төлөө блок байгуулагдвал би нэр дэвшинэ. Сөрөг хүчний намууд тус тусдаа сонгуульд оролцох юм бол сонгуульд ялагдана” хэмээн мэдэгдэж амжсан. Угтаа бол тэр улс төрд эргэн ирж буйгаа зарлаж, ийн ажилдаа орж байгаа юм. Өнгөрсөн удаагийн парламентад АН-аас гарч Лу.Болдын хамт Шудрага иргэдийн нэгдсэн нам байгуулсан тэд сонгуулийн дараа Элчин сайдаар томилогдож, намын даргын суудлаа хүлээлгэж өгснөө мэдэгдсэн. Харин улс төрөөс хөндийрч, “аавын хаалга” хүртэл татаад амжсан түүнийг улс төрд эргэж ирэхэд нь нам нь хүлээж авсангүй бололтой. Иймд арга ядсан тэрбээр “Ямар хамаагүй намаас нэр дэвшинэ” хэмээн улс төрд ирж байгаа мэдэгдээд амжив.

       Түүний арай өмнөх нь УИХ-ын гишүүн асан Л.Гүндалай, Д.Мөнх-Эрдэнэ нар цахим орчинд хэрэлдэх, маргалдахын дундуур дуулиан тарьж амжсан. УИХ-ын гишүүн асан Л.Гүндалайгийн хувьд угийн марзан ч гэмээр, будилуу ч гэмээр үйлдлээрээ олны анхаарлыг татаж, цахим орчин дахь тансаглалаараа сошиал хэрэглэгчдийг татаж байгаа зальжин улстөрч. Өнгөрсөн удаагийн сонгуулиар гаднын улсад хөл хорионд орж таарсан ч цахимаар сонгуулийн сурталчилгаагаа явуулсаар Хөвсгөл аймагт чамлахааргүй олон санал авч, сонгогдохын наагуур хамраараа таслуулсан. Тиймдээ ч тэр энэ удаагийн сонгуулиар дахин горилох нь гарцаагүй. Ардчилсан намыг хэрүүл маргаантай байх хугацаанд намын даргад өрсөлдөж, бүдэрсэн. Унасан хүн ууртай гэгчээр Л.Гүндалай тухайн үед “Намын даргын сунгаан будилаантай болсон” хэмээн намдаа гомдож, “Ард түмнээ хайрлая” намаа тордож эхэлсэн. Улмаар Улсын дээд шүүхэд намынхаа нэрийг солих хүсэлт гаргаж, 2023 онд Ард түмний хүч нам болгон эхнэр Л.Аззаяаг намын даргаар бүртгүүлсэн. Улмаар 2024 оны сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрөө хүргүүлсэн хэмээн Үндэсний аудитын газраас мэдэгдээд буй. Өөрөөр хэлбэл, Л.Гүндалай томсгосон тойрогт хүч үзэхээр шийдсэн нь энэ бололтой.

        “Лайвчин” гэх нэрээрээ олны дунд эчнээ танил болсон Ардчилсан намын гишүүн Д.Мөнх-Эрдэнэ “хэцүү нэрт”-ээс гарч ирээд хэсэг чимээгүй байсан бол Л.Гүндалайтай лайваар муудаж, дахин олны анхаарлыг татаж эхэлсэн. Д.Мөнх-Эрдэнийг Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 22.5 дугаар зүйлийн 1, 22.4 дүгээр зүйлийн 4, 22.1 дүгээр зүйлийн 2, 13,14 дүгээр зүйлийн 1, 23.1 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт тус тус заасан гэмт хэрэг эрүүгийн хэрэг үүсгэж, яллагдагчаар татан яллах дүгнэлт үйлдэж, энэ оны дөрөвдүгээр сард Баянзүрх дүүргийн 441 дүгээр хорих ангид хорьсон. Улмаар 2023 оны арванхоёрдугаар сард Ерөнхийлөгчийн өршөөлөөр сулласан билээ.

       Энэ сонгуулиар эрчээ авч, поп улстөрчдийн буухиаг үргэлжүүлэх нь УИХ-ын гишүүн Ж.Чинбүрэн бололтой. Дөрвөн жил УИХ-д суухдаа чимээгүй суусан хэр нь сонгуулийн чимээнээр чанаргүй эмийн асуудлыг барьж авч, улс төрийн гараагаа эхлүүллээ. Баянзүрх дүүргээс, эрүүл мэндийн салбарын төлөөлөгчдийн нэг гэж сонгогдсон тэрбээр дөрвөн жилийн хугацаанд хийсэн ажлынхаа дүнг тавиулах гэтэл хоосон байсан уу, ямартай ч Хянан шалгах түр хороог ахлах даалгавар аваад, дуулгавартайгаар гүйцэтгэж явна.

     Сонгуулийн өмнө сэрдэг дараагийн улстөрч яалт үгүй УИХ-ын гишүүн Ш.Сайхансамбуу. “Нарантуул”-ын эзэн гэгдэх монголын толгой бизнесмэнүүдийн нэг тэрбээр Үнэн ба зөв намыг үүсгэн байгуулж, санхүүжүүлсэн ч А.Отгонбаатарт алдсан хэмээн гомрохдог. УИХ-ын ээлжит сонгуульд горилох санаатай “Ардын чуулган нам”-ыг байгуулсан ч Улсын дээд шүүхээс хүлээж баримт бичиг шаардлага хангаагүй хэмээн буцаасаар сонгуультай залгаад байна. Тэрбээр сүүлийн үед хэвлэлээр харагдах болж “Нүүрсний хулгай, Хөгжлийн банкны дэргэд миний эрхлэдэг бизнес ТҮЦ” хэмээн мэдэгдэж, алдсан хүн арван тамтай гэгчээр “Үнэн ба Зөв нам”-ыг санхүүжүүлсэн ч алдсан гэдгээ мэдэгдсэн.

        Харин түүний санхүүжүүлсэн намд эзэн суусан гэх А.Отгонбаатар нь “Углааштай жагсаал”-ыг цар тахлын үед эхлүүлж, талбай дээр халаад, углааштай жагсаал хийснээр олон нийтэд танигдаж амжсан. Түүнийг олон нийт Ж.Батзандан, Лу.Болд, О.Магнай нарын поп улс төрийг үргэлжүүлэх нэгэн ч гэж ёжлох нь ч бий.

Ийн сонгууль дөхсөн үед поп улстөрчдийн шог улс төрийн цаг эхэлж, борооны дараах мөөг шиг л суга үсрэн гарч ирлээ. Ухаандаа тэд сонгуулийн үед ямар ч дуулиан дэгдээж, дуулиан шуугианаар улстөрчдийн асуудлыг дарах “даалгавар”-аа гүйцэлдүүлж мэднэ. Ийм цаг үед сонгогчид хэрсүү байж популист улс төрөөс ангид байх нь юу юунаас илүү чухал байна.