Монголд ном, хэвлэлийн салбар “цэцэглэх” нь битгий хэл саяхныг болтол уналтын үеэсээ гараагүй байлаа. “Дээд хүн нь суудлаа олохгүй бол, доод хүн нь гүйдлээ олохгүй” гэдэг шиг төр үймсэн, ардын амьдрал ядуу тарчиг байсан 1990-ээд оны дунд үед гайгүйхэн ном авч уншихын оронд өдрийн талх, хоолны давсаа сонгодог байв. Улмаар нийгмээ дагаад ч хүмүүс ном, цаасан хэвлэл унших багассаар ядруухан айлд хуучин ном олдвол хэний, юу бичсэн байна вэ хамаагүй ариун цэврийн цаас ч болгоод ашиглачихдаг байсан тухай учир мэдэх хүмүүс хэлдэг. Бүр тэр үед ном унших хүн байтугай номыг нь хэвлэх хүн, хэвлэлийн компани ч нэг хэсэг үгүй болсон гэлцдэг. Харин нэгэн үе учраа олж, “ургаж” амжаагүй байсан ном, хэвлэлийн салбар эргэн сэргэж, үнэ цэнээ тунхаглаж байхад үнэ цэнийг нь унагаж, борооны дараах мөөг шиг ном бичүүлдэг, гаргадаг хүн олширчээ. Цаашилбал, ном, хэвлэлийн үнэ цэнийг унагаж байгаа номгүй “номтон”-уудын цээжинд улстөрчид, тэр дундаа эрх баригч МАН-ынхан тэргүүлж байна.

-АРД ТҮМЭН ЦААС ГАРЗАДСАН МАН-ЫНХНЫ НОМЫГ УНШИЖ, ЦАГАА ГАРЗДАХГҮЙ БАЙХАА МЭДДЭГ БОЛСОН. ХАРИН МАН УЛИГ БОЛСОН ЗАНГАА ОРХИОГҮЙ ХЭВЭЭР-

Нэгэн үе дөрвөн жил дөжирчихсөн аятай суудаг Их хурлын гишүүд, мартагдсан улстөрчид сонгууль угтаж, уянгалж, ухаарсан утгатай ном гаргадаг уламжлал тогтчихсон бололтой гэмээр байлаа. Сонгуулийн өмнөх жилээс эхлээд саналаа өгөх өдөр хүртэл карьераа дээш шидчих санаатай улстөрчид ном гаргана. Тэгэхдээ өөрийн гараар бичээд сууна ч гэж үгүй. Хэн нэгнээр өөрийгөө тултал магтуулж бичээд нүүр, хуудасных нь тоо багадаж, нимгэдээд байвал хавийн газар өгсөн ярилцлага, мэдээгээ авч “чихээд” ном болгоод гаргачихна. Ингээд улстөрчид аль өнгө зүс сайтай, хатуу хавтас, зузаан хуудастайгаар нь нэгэнтэйгээ өрсөлддөг явдал улиг болсон. Сүүлдээ ном бичиж, бичүүлж гаргаагүй МАН-ын гишүүн ч үгүй боллоо.

МАН-ынхны уянгалж, “ухаарсан” номнуудыг жагсаагаад байвал дундрахгүй. “Төрийн хүн”, “Эгэл бор жолоочийн хүү”, “Энгүй сайхан ээжийн охин”, бүр “Би эх орноосоо урваагүй” гээд үргэлжилнэ. Харин ойрын хэдэн жилдээ сонгуулийн сураг хол байсан болоод ч тэр үү ажиггүй байсан улстөрчдийн ном “үйлдвэрлэдэг” ажил дахин эхэлж, эхнээсээ олны нүдэнд өртөөд эхэллээ. Уг үзүүрээс нь харвал, улстөрчдийн ном “үйлдвэрлэх” өрсөлдөөнд угаас эрх баригч МАН-ынхан голцуу оролцох бөгөөд улстөрчид дундаа ч хамгийн олон ном гаргасныг нь шүүвэл МАН байх. Цаашилбал, улстөрчид дундаа хамгийн олон ном гаргасан жагсаалтыг саяхан цахим сүлжээнд “Найман боть гаргасан” гэж шүүмжлүүлээд байсан БОАЖ-ын сайд Б.Бат-Эрдэнэ 12 ном гаргаснаараа тэргүүлдэг гэнэ. Ингээд үзвэл, улстөрчдийн дунд ужгирсан согнууль угтаж, өөрийгөө магтуулж ном бичүүлээд түүнийгээ хэдэн мянган хувь хэвлүүлдэг “заншил”-ыг одоогийн эрх баригч МАН сэдэж, одоо ч МАН тэргүүлсээр л байх аж.

                             Бодлоор болдог бол борооны дараах мөөг шиг цувсан энэ олон МАН-ынхны номонд шалгуур тавих сан. “Өөрөө бичсэн байх шаардлагатай”, “Уран бүтээл, номын стандартад нийцсэн байх ёстой” гэнэ үү, юу байна хамаагүй. Их хуралд суудал горилсон нэг улстөрч ном гаргаад номын дэлгүүрт борлуулах гээд очиход нь “Таны ном шаардлага хангахгүй байна” гээд буцааж байж л ном, хэвлэлийн салбар үнэ цэнээ хадгалах байх. Өөрийгөө магтуулж, тултал нь шидүүлж, карьераа дээшлүүлэх зорилгоор хэвлүүлсэн тэр олон ном дундаас “Ганц сайныг олоод өг” гэвэл гарах эсэх нь юу л бол. Яах вэ, бүгд ижил ном байх ч боломжгүй биз. Далан чавганц уралдахад нэг нь түрүүлдгийн үлгэрээр нэгийнх нь бусдаасаа арай илүү өөрийгөө магтуулж, шидүүлснээр шалгарахыг үгүйсгэхгүй. Сүүлдээ сонгууль болгоноор уламжлал аятай цаас гарздаж, “реклам” хэвлүүлдэг МАН-ынхны номыг иргэд уншиж цагаа гарздахгүй байхаа ч мэддэг болж. Харин утга найруулга, үг үсгийн алдаагүй л бол “Ном болчихно” гэж боддог МАН-ынхан улиг болсон зангаа орхиогүй хэвээр. Одоо хэнийх нь ном гарах бол...