МАН-ынхан байсгээд л түлш түлж, утаа гаргадаг нь сонин юм биш болжээ. Өнгөрсөн долоо хоногт дахиад л хоёр нүүрс харьцуулж, гал түлж үзүүллээ. "Утгаа гаргадаггүй зуух" гэж "Утаа арилгах" жүжгээ эхлүүлсэн МАН-ынхан БНХАУ-аас оруулж ирсэн хагас коксожсон нүүрсээр ээлжит тоглолтоо тавих гээд энд тэндгүй нүүрсээ түлж, туршиж явна. Нийслэл хотын утааг арилгаж, тав тухтай амьдрах орчин бүрдүүлж, "Утаа арилга" гэж МАН-ынхан хуурч ханахгүй, ард түмэн ч итгэж ханахгүй өдий хүрлээ.

-177 ТЭРБУМ ТӨГРӨГИЙН ШИНЭ ТУРШИЛТ-

МАН-ынхны "Утаа арилгах" жүжиг Эрчим хүчний сайд Б.Чойжилсүрэнгийн 177 тэрбум төгрөгийн хагас коксожсон туршилтын түлшээр үргэлжилнэ. Өвөлжилтийн бэлтгэл ажил, нөхцөл байдлаар талаар ярихдаа "Ирэх өвөл хүнд болохыг үгүйсгэхгүй. Яаж ийгээд аргална даа" гэж явсан Эрчим хүчний сайд  овоо зориг орчихсон "Туршилтаас айхгүй байна" гэж мэдэгдсэн байна лээ.

             Мөн тэрбээр туршилтын галлагаа хийхээр төлөвлөж байгаа туршилтын түлшнийхээ талаар  "Утааны асуудал дахин нэг жилийн турш яригдах учир санхүүгийн хувьд Нийслэлээр бонд гаргуулж шийдээд дараа нь Сангийн яам, Нийслэл хоорондоо асуудлаа шийдэх болов уу гэж бодож байгаа. Ерөнхийдөө, сайжруулсан шахмал түлш нь өндөр алдагдалтай явж байгаа. Энэ асуудлыг шийдэх шаардлага үүссэн. Бид утааг бүрэн алга болгоно гэсэн гоё зүйл ярихгүй. Харин үүнийг багасгана гэж байгаа юм. Ингэхдээ БНХАУ-аас коксжих нүүрс оруулж ирж, туршилт хийнэ. Тодруулбал, ирэх арванхоёрдугаар сарын 1-нээс нэгдүгээр сарын 1 хүртэл туршилт хийнэ. 177 тэрбум төгрөгийн 30 орчим төгрөгөөр нь асаагч байна. Түүхий эдээ үйлдвэрлэнэ. Нэгэнт энэ жил үйлдвэр байхгүй учраас нэг тонн шахмал түлшний үнэ 1.5 сая төгрөгөөр импортолно. 150-200 мянган төгрөгөөр бид нэг тонныг нь боловсруулна. Үүнийг би төгс шийдэл гэж үзэхгүй. Гэхдээ зүгээр байснаас оролдоод үзье гэсэн шийдвэр гарч байна. Сайжруулсан түлшинд хэрэглэж байгаа мидлингийг хагас коксоор сольж үйлдвэрлэнэ. Харин хагас коксыг БНХАУ-аас импортлох юм. Хагас коксожсон түлшийг хэрэглэснээр агаарын бохирдлыг өнөөгийн түвшнээс хоёр дахин бууруулна” гэж мэдэгдсэн. 

               Ийн мэдэгдсэнээс нь хойш удалгүй БНХАУ-аас туршилтын түлшнийх нь тодорхой хэмжээний хувь ирж, МАН-ынхны ээлжит утааны жүжиг өнгөрсөн долоо хоногт "Тавантолгой түлш" ХХК-ийн байранд эхлэв. Хэдхэн жилийн өмнө "Утаа гаргадаггүй", "Нийтээрээ үүнийг л хэрэглээд сурчихвал утаагүй болно" гэж байсан сайжруулсан шахмал түлшээ муулж, "Одоо энүүгээр орлуулна" гээд БНХАУ-аас оруулж ирсэн хагас коксожсон нүүрстэй харьцуулж, түлж үзүүлэв. МАН-ынхны эхний туршилтыг үнэхээр тандаж үзвэл харьцуулж байгаа түлш нь үнэхээр утаа гаргадаггүй, маш сайн түлш шиг харагддаг. Гэхдээ амьдрал дээр гараад гэр хорооллын айл, өрхүүд хэрэглээндээ нэвтрүүлээд ирэхээр үр дүн нь гардаггүй. Улмаар МАН-ынхан үр дүнд хүрээгүй утааны жүжгийнхээ хэрэгслийг эргүүлэн татаад оронд шинээр юм "зохиочихдог". Ингэж явсаар МАН-ынхан хэд хэдэн удаа ард түмнийг хуурч орхижээ.

-"УТАА АРИЛГАНА" ГЭЖ МАН-ЫНХАН Ч ХУУРЧ ХАНАХГҮЙ, АРД ТҮМЭН Ч ИТГЭЖ ХАНАХГҮЙ ЮМ БАЙНА-

"Утаа арилгана" гэсэн МАН-ынхны жүжиг 2010 оноос эхлэлтэй гэж болно. Тухайн үеийн Засгийн газар, Мянганы сорилтын сангийн "Цэвэр агаар" төсөлтэй хамтарч, "Утаа гаргадаггүй" гэх зуухыг сурталчилж, гэр хорооллын айлд аваачаад туршиж сүр болж байв. Дээр хэлсэнчлэн үнэхээр л анхных нь туршилт сайн болдог. Утаа гардаггүй. Утаа гарахгүй байгааг нь харахаар иргэд нааштай хандаж, санал болгосныг нь хүлээж авдаг. Түүнээс хойш эрчим хэмнэлттэй, бүрэн шаталттай буюу утаа гаргадаггүй зуух нийслэл бүү хэл орон даяар тархаж, айл өрх болгон "утаа гаргадаггүй" зуухтай болсон. Гэсэн ч утаа гаргадаггүй зуух нь "ид шид"-ээ үзүүлэлгүй Улаанбаатарын утаа арилах нь "үлгэр" болох нь тэр. Ингээд утаа гаргадаггүй зуухаар Улаанбаатарын утааг арилгах МАН-ын төлөвлөгөө үндсэндээ нурахад дахин нэг "заль" бодож олсон нь өнөөгийн иргэдийн өргөнөөр хэрэглэж байгаа сайжруулсан шахмал түлш.

2018 онд "Сайжруулсан түлш" төслийг хэрэгжүүлж, нийслэлийн төвийн дүүргүүдээс эхлээд түүхий нүүрс түлэхийг хориглосон тогтоол гаргаж,  ард түмэнд сайжруулсан шахмал түлшээ "шахаж" байв. Тухайн үедээ л сайжруулсан шахмал түлшнийхээ дээжээс БНХАУ, ОХУ, БНСУ, Япон Улс руу илгээчихсэн. Гаднын том том лабораториудаар шинжлүүлчихсэн байлаа. Тэгээд өнгөрсөн баасан гарагт болсон шиг түүхий нүүрсийг сайжруулсан шахмал түлштэйгээ харьцуулж, түлж үзүүлээд "Ингээд утааг арилгаж, утаанаас сална" гээд МАН-ынхан их л додигор сууцгааж байсныг мартаагүй хүн олон. Гэтэл хэрэглээнд нэвтрүүлээд тав дахь жилийнхээ нүүрийг үзэх гэж байгаа сайжруулсан шахмал түлшээ мөн л буруушааж, "Сайжруулсан түлш утаа арилгахгүй юм байна" гээд "Утаа арилгах" жүжигтээ шинэ хагас коксожсон нүүрс гэх хэсэг нэмж, гэр хороололд туршилтын галлагаа хийх гэж байна. Ингээд бүхэлд харвал МАН-ынхан түмний өмнө түлш түлж, хуураад "Утаа арилгах" нэртэй жүжгээ эхлүүлдэг ч ажлынх нь үр дүн "утаа" болж гүйцдэг юм байна.