Улаанбаатар хот бөхгүй байсаар өнөөдрийг хүрэв. Гэтэл хөдөөд аймаг, сум, баг бүр бөхтэй. Тэднийгээ  нутгийнхан нь дэмжээд сүйд болно. Бүр улсын наадамд цол авахаар нь дэмжиж, байр машин бэлэглээд  байдаг. Гэтэл  нийслэл хотын нэр дээрээс босож барилддаг бөх ерөөсөө  байхгүй. Уг нь ч төрж өссөн газраа үнэн зөв хэлдэг бол улсын цолтой бөх олон бий. Бүр Улаанбаатар хотын дарга Д.Сумъяабазар хүртэл унаган хотын хүүхэд. Даанч аавынхаа нутгаар овоглоод явчихдаг юм. Энэ мэт Улаанбаатарт төрсөн мөртлөө аав, ээжийнхээ  сумаар   овоглож явдаг бөх хэдэн зуу бий.  Гэтэл ашгүй нэг юм нийслэл хотыг бөхтэй болгох хуулийн заалтыг УИХ дээр хэлэлцээд эхэллээ. Бүр тодруулах юм бол Баяр наадмын тухай хуулийг шинэчилж байгаа. Энэ үеэр дүүрэг бүрд наадам хийлгэж, бүр дүүргийн цол олгох асуудал хурцаар тавигдаад эхэллээ. Даанч Улаанбаатар хотоос сонгогдсон УИХ-ын гишүүд нь үүнийг ойлгохгүй, лобби  хийхгүй суугаад байх юм.  

УИХ-ЫН ГИШҮҮДЭЭС ЦОЛ АВЧИХ ГЭЭД БӨХЧҮҮД ӨДӨР, ШӨНӨГҮЙ ХАРУУЛДАЖ СУУНА

Дархан аварга, УИХ-ын гишүүн асан А.Сүхбат нэгэнтээ “Төр бол бөх юм” гэж билээ. Түүний хэлсэн үг тухайн үедээ дуулиан шуугиан болж, шүүмжлэл дагуулж билээ. Гэтэл өнөөдрийн УИХ-ын гишүүдийн байгаа царайг харахаар дээрх үг үнэн юм шиг бодогдох боллоо. Учир нь, шатахууны үнэ литр тутамдаа 250-300 төгрөгөөр нэмэгдчихээд байхад УИХ-ын гишүүд бөхийн цол яриад, хэрэлдээд байх юм. Бүр “Танай аймгийнхан тэр бөхдөө цол олгохоор  тийм хуль санаачилж байгаа бол манайхан тэрэндээ цол олгох хуультай болно. Бөхийн цолыг барилдаж биш хуралдаж авдаг болчихсон юм байна” гээд л  олон түмний өмнө хэрэлдээд байх ажээ. Ингээд зогсохгүй сэргээш хэрэглээд барилдах эрхээ хасуулсан бөхчүүдийг Өршөөлийн хуульд хамруулах тогтоол УИХ-аас гаргах бололтой. Жишээ нь, Архангай аймгаас сонсогдсон Ж.Мөнхбат тэргүүтэй УИХ-ын гишүүд Ч.Санжаадамба Дархан аварга, арслан Д.Мөнх-Эрдэнийг аварга  болох ёстой гэх маягийн хууль санаачлаад гүйгээд байна. Үүнийг нь Увс аймгийн гишүүд дэмжээд О.Балжинням аваргыг дархан аварга болгох цаашлаад дархан аварга Х.Баянмөнхийн хүү гарьд Б.Гантогтохыг  арслан болгох гээд балиашиглаад байгаа харагдлаа. УИХ-ын дарга Г.Занданшатар ч улсын гарьд П.Сүхбат агсанд арслан цолыг нь нэхэн олгох хүсэлтэй байгаа бололтой. Учир нь,  хоёр жилийн дараа болох сонгуульдаа биеэ бэлдэж, Баянхонгорынхондоо хэлэх үгтэй очих гээд байгаа бололтой.

Харин Ховд аймгаас нэр дэвшин сонсогдсон УИХ-ын гишүүд “Б.Бат-Өлзийд улсын арслан өгнө” хэмээн лоббидоод, Баяр, наадмын тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөд анхаарал хандуулж, санаа тавиад байгаа юм. Харин энэ дундуур Өвөрхангай аймгаас сонсогдсон Д.Тогтохсүрэн гишүүн сонин бөгөөд содон санаачилга гаргаад буй билээ. Тэр нь нийслэл хотын дүүргүүдийн наадмыг хийж үндэсний бөхийн цол шинээр бий болгоё хэмээж УИХ-ын гишүүн Ц.Сандагдоржтой санал нэгдээд байна. Баяр наадмын хуультай холбоотойгоор Ц.Сандаг-Очир “Алслагдсан гурван дүүрэг яг аймагтай адилхан 256 бөх барилдаж, доод тал нь 100 гаруй морь уралддаг. Суманд бол 26-32 бөх барилддаг. Тийм болохоор алслагдсан дүүрэг аймгийн цол өгдөг байх заалтыг үлдээж өгөөрэй. 10 гаруй жил ийм байдлаар явж ирсэн. Улсын наадамтай хамт бусад аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн баярыг хийдэг байх нь зөв” гэх байр суурь илэрхийлээд байна. Ингэснээр Найлах, Багануур, Багахангай гэсэн гурван дүүргийн арслан, заан цолтонгууд бий болох боломжтой юм.

Харин УИХ-ын гишүүн Д.Тогтохсүрэн алслагдсан дүүрэг наадамтай байхыг бүрэн дэмжиж, “Нийслэлээс алслагдсан Багануур, Багахангай, Налайх гэсэн гурван дүүргийг наадам хийхийг үгүйсгэж болохгүй. Харин дүүргийнх нь цолыг бий болгох хэрэгтэй. Сумын заан цол олгож арай болохгүй тиймээс дүүргийн арслан ч юм уу нэг юм бий болгочих хэрэгтэй” хэмээгээд буй.  

Энэхүү хуулийн талаар УИХ-ын гишүүд хэлэлцэж байгаа бөгөөд зарим нэг зарчим, найруулга дээр санал хоёр хуваагдаад байгаа юм. Хэрвээ энэ хууль эцэслэгдэн батлагдвал Үндэсний бөхөд дүүргийн цол олгодог болно.

УИХ-ын чуулганаар Засгийн газраас өргөн мэдүүлсэн Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл одоогоор тодорхой шийдвэрт хүрээгүй байгаа юм.  Уг хуулийн төсөлд Үндэсний их баяр наадмын үйл ажиллагаанд оролцогчдын эрх үүргийг тодорхой болгож, хариуцлагын механизмыг боловсронгуй болгохоор тусгасан. Мөн Үндэсний их баяр наадамд эрлийз морь уралдуулахгүй, бөх, сурын харваачийн допингийн шинжилгээний хариу гарсны дараа Ерөнхийлөгч улсын цол олгодог болох зохицуулалтыг тусгаад буй юм.

Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг санаачлагч Хууль зүйн сайд Х.Нямбаатар Д.Тогтохсүрэн, Ц.Сандаг-Очир нарын санаачлагыг үгүйсгээгүй бөгөөд “Дүүргүүд 256-128 бөхийн барилдаан хийдэг нь сумын цол өгөхөд чамлалттай. Дүүргийн цол өгөхөд болохгүй зүйл байхгүй учраас УИХ-ын хэлэлцүүлгээр шийднэ” гэх байр суурь илэрхийлээд байгаа юм.

Харин одоо бөхөд хайртай монголчууд хүссэн, хүсээгүй дүүргийн цол олгох, үгүйг харах үлдлээ. Шатахууны үнэ нэмэгдсэнийг үл тоон ёс заншил, уламжлалаа өргөн дэлгэр тэмдэглэхээр УИХ-ын гишүүд ханцуй шамлан орж, хэрэлдэж муудалцаж сууна.. Ямартай ч үндэсний баяр наадмаас өмнө ямар нэгэн шийдэлд хүрэх нь баараггүй биз ээ.