Говь нутгийн ээрэм талд, элсэн манхан дунд суль тарианы ургац арвин ургажээ.  Их Монгол элсний баруун хаяанд оршин байх Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт сумынхан суль тарианы ургацаа хурааж, сульхирын тариагаа хураахаар зэхэж байгаа аж. Тэмээн жингийн цуваагаар нүүсэн нүүдлийн цуваа Хөхморьт сумыг чиглэж, айл бүр чулуун тээрэм тачигнуулж, ургацаа зах зээлд нийлүүлэхээр бэлтгэж байна. Бид элсэн манхан дунд үелзэн найгах суль тарианы ургац хураалтаас дараах сурвалжилгыг бэлтгэсэн юм.

            Хөхморьт сумынхан намар болохоор нүүж, сумынхаа хойд талын дэнжид “амьдардаг” юм байна. Монгол гэрээ барьж, зарим нь майхан, отог байгуулж сулийн гурилын ургацаа хураадаг ажээ. Хүүхэд, хөгшидгүй суль тариагаа хурааж, сумын төв рүү явуулдаг гэнэ. Сумын төвд байгаа багийнхан тээрэмдэж, гурил болгоод зах зээлд нийлүүлдэг байна.

Тэд ингэхдээ үүрийн таван жингээс үдшийн бүрий хүртэл ажиллаж, зах зээлд нийлүүлэхээс гадна өөрсдийн идэх гурилын нөөцийг бүрдүүлдэг гэнэ. Биднийг тариаланчид “Энэ жил хур бороо элбэгтэй байсан учраас суль, сульхирын тариа сайн ургажээ. Сулийн гурилын эрэлт ч өмнөх жилүүдээс сайн байна шүү. Дархлаа дэмжих гол бүтээгдэхүүн болохоор коронавирусийн халдварын үед хэрэглэхээр хүмүүс их захиж байна” хэмээсээр угтав.

           Ургацын хураалтын талаар Хөхморьт сумын иргэн хэлэхдээ “Бид эхлээд суль, сульхираа гарсан эсэхийг үзэж элсэн дундуур хэд хоног явдаг юм. Ургац аль хэсэгт арвин ургасан байна гэдгийг судалж үзсэнийхээ дараа ургацаа хураахаар гардаг. Суль, сульхирын тариа элсэн дунд ургадаг гэдгээрээ онцлогтой. Сонин байгаа биз дээ, хэн ч тариагүй байхад ургаж, хамгийн сайн чанарын гурил болдог гэж бодохоор. Дээхэн үед сулийн гурилаа иргэд жилийн дөрвөн улиралд өдөр, шөнөгүй л хүнсэндээ хэрэглэдэг байсан. Харин одоо цагт гурил элбэг болж, сонголттой болсон болохоор хэрэглээ нь багассан” гэлээ.

Сулийн гурилаар тус сумын иргэд цай үйлдвэрлэж эхэлжээ. Сулийн гурил нь дархлаа дэмжиж, ядаргаа тайлахад маш сайн. 

       Сулийн гурилаар тус сумын иргэд цай үйлдвэрлэж эхэлжээ. Тэд ургацаа гар аргаар тээрэмдэж, “Баялаг цай”-г зах зээлд нийлүүлж эхэлсэн байна. Энэ талаар иргэн Б.Золзаяа “Суль түүхээр сумын иргэд наймдугаар сарын эхээр элс рүү гардаг. Хөдөө аж ахуйгаас гадна хөхморьтчуудын мөнгө олох эх үүсвэр нь суль, сульхирын гурилын түүхий үрээ хураах. Хангай нутагт хавар тарьсан тариагаа намар хураадаг шиг бид суль, сульхирын гурилын үрээ хураадаг гэсэн үг. Гэхдээ бид хавар тарина гэсэн ойлголт байхгүй. Байгалаасаа л элсэн дунд ургачихдаг юм. Суль, сульхирын гурил хөхморьтчууд гэлтгүй Говь-Алтай аймгийн брэнд бүтээгдэхүүн байгаа юм. Хураасан үрээ тээрэмдэж, гурил болгоод зах зээлд нийлүүлдэг. Манайх гэхэд бэлтгэсэн үрээрээ сумандаа “Баялаг цай” хийж, зардаг. Сулийн гурил нь дархлаа дэмжиж, ядаргаа тайлахад маш сайн. Ийм ч утгаараа цай хийгээд зарахад хүмүүс дуртай авч, эрэлт ихтэй байдаг. Намрын улиралд манай сумынхан гэртээ бараг л байдаггүй. Хүмүүсийн цуваа хойд дэнж рүү нүдэлж, элсэн дунд хэсэгтээ амьдарч, сулийн гурилын үрээ түүдэг юм. Хүмүүс ид ургац хураалтдаа гарсан байх үед сулийн гурил килограмм нь 20-30 мянган төгрөг гэдэг. Харин нийлүүлэлт багасаад ирэхээр 45-50 мянган төгрөгт хүрдэг” гэв.

          Харих Хөхморьт сумын иргэн Г.Жавхлан гуай “Хүмүүс тариагаа түүж, бууз буузаар нь боогоод хураадаг. Хураасан тариагаа чулуун тээрмээр гар аргаар тээрэмдэж, зах зээлд нийлүүлдэг юм. Хэдэн жилийн өмнөөс үйлдвэрийн аргаар тээрэмдэж, гурил болгож эхэлсэн. Гэхдээ үйлдвэрийн аргаас илүү чулуун тээрмээр тээрэмдэх нь үнэт чанар нь алдагдахгүй байх тал бий. Цахилгаан, үйлдвэрийн аргаар тээрэмдэхээр үнэт чанар нь алдагдаад байна гэж сумын иргэд ярьдаг. Бид ургацаа чулуун тээрмээр тээрэмдэж, ширмэн тогоон дээр хуурч, сулийн гурилаа гаргаж авдаг. Хэдийгээр цаг хугацаа их ордог ч бидний амьдралын санхүүгийн эх үүсвэр нь сулийн гурил. Сулийн гурилаар цай, гурилтай хоол хийнэ. Манай суманд үйл ажиллагаагаа явуулдаг “Сулин дэнж” хоршоо жигнэмэг хийх гэж байгаа. Суль, сульхирын гурил нь дотор эрхтэн, бөөр, давгасны өвчинд маш сайн гэдэг юм билээ. Үүнээс гадна хаван буулгах, суулгалтыг зогсоох, цус төлжүүлж, нойргүйдлийн үед хамгийн хэрэгтэй бүтээгдэхүүн байгаа юм. Сулийн гурилыг шар тос, элсэн чихрээр амтлан зуурч идэх бүүр хамгийн амттай” гэлээ.

Бид ургацаа чулуун тээрмээр тээрэмдэж, ширмэн тогоон дээр хуурч, сулийн гурилаа гаргаж авдаг. Хэдийгээр цаг хугацаа их ордог ч бидний амьдралын санхүүгийн эх үүсвэр нь сулийн гурил.