Хил хамгаалах байгууллага үүсэн байгуулагдсаны 91 жилийн ой энэ онд тохиож байна. Энэ бол мятаршгүй эх оронч хилчдийн тэмцэл, ялалтын он жилүүд бөгөөд хилийн цэргийнхний туулж өнгөрүүлсэн түүхэн замнал бүр эх орны тусгаар тогтнол, ариун хилийн дээстэй салшгүй холбоотой. Тус албанд ажиллагсад эх орны, хилийн манаачид байдаг. Монгол Улсын торгон хил мөнхийн халдашгүй дархан байхад тэдний гүйцэтгэсэн үүрэг, оруулсан хувь нэмрийг үгээр хэлж, үзгээр бичишгүй. Хилчид байгаа учраас л бид өдөр бүрийг айх айдасгүй, амгалан тайван өнгөрүүлж чаддаг.

Хилчдийн цалин, хангамж нэг үеэ бодвол сайжирсан ч гэлээ энэ салбарт хэлж яримаар, засаж сайжруулмаар зүйл олон бий. Гэтэл ХХЕГ-аас жил бүр “Сэтгүүлчид торгон хилд”, “Зохиолчид торгон хилд” зэрэг аяныг зохион байгуулж, олон хүнд хүрэх боломжтой бүх сувгаар хилчин эрс, тэдний амьдрал, үүрэгт ажлыг “магтан дуулуулж”, “Монголын хил тайван байна” гэх үгтэй хэдэн нийтлэл, нэвтрүүлэг бэлтгүүлж, шүлэг бичүүлж уянгалуулдгаа хэзээ болих вэ?

Энэ жил л гэхэд сэтгүүлчдийг Монгол Улсын баатар, ахмад С.Лхагвадоржийн нэрэмжит ой тайгын бүсийг хамгаалдаг Хилийн цэргийн 0286 дугаар ангид авч очсон байх юм. Энэ тухай нийтлэл, нэвтрүүлэг ойрын өдрүүдэд хэд хэдэн хэвлэлээр цацагдлаа. Бүгд л “Монгол Улсын хил тайван байна. Хэл, хил, мал гуравтай байхад хэн баян, монгол баян” гэцгээсэн үг “урсгажээ”. Хилчин эрс маань дарга нарын дагуулж ирсэн хүмүүст муу, муухайгаа харуулахгүй гэсэндээ хамаг сайхан байдгаа дэлгэж, хамгийн сайхан үгсийг ч хэлжээ. “Хилийн баганаас цааш гишгэж үл болох, нааш гишгүүлж үл болох эх орон. Би хилчин эрсээрээ, албаараа, эх орноороо бахархдаг. 20 гаруй жил гэртээ шинийн 1-ний наран мандахыг хараагүй. Эх орныхоо дархан хил дээрээс энэ бүхнийг хардагтаа үргэлж талархдаг” гэх мэт.

Мэдээж хилчин эрс маань ажлаараа, албаараа, эх орноороо бахархалгүй яах вэ. Түүнийгээ ярих нь ч аргагүй. Гэхдээ хилчдийн жинхэнэ амьдралын гүн рүү орсон, алдаа, оноог нь дэнсэлсэн, хүүхдүүдийнх нь сурах хэрэгцээг нэхсэн, дарга нарыг нь ажлаа хийхийг шаардсан, гоёдсон магтаал, уран үгсээр “бөмбөгдөөгүй” сурвалжилга, бүтээл бидэнд хэрэгтэй байна. Үнэхээр тэгж сэтгүүлчид, зохиолчид, олны танил хүмүүсийг авч явж, хилчдийн амьдрал ахуйг нь харуулах, сурвалжлуулах, олон нийтэд хүргэх хүсэлтэй юм бол урьдчилж бэлтгэсэн хилийн ангиудаар явуулж, хэлэх үгийг нь зааж яриулмааргүй байна.

Хилийн цэрэг хэр баргийн аавын хүү, ээжийн охин ажилладаг алба биш. Хил дээр томилогдсон шинэхэн хилчин хүсэл мөрөөдлөөр жигүүрлэн, генералын мөрдэс мөрөөдөн ирээдүйн эхнэрээ дагуулан очдог ч цаг наргүй, хээр гандаж, хөдөө хөхөрсөн амьдралаас дагуулж ирсэн бүсгүй нь уйдаж “Хариад ирье” гэчихээд алга болдог гэлцдэг. Мөн хилчид хүүхдүүдээ ойролцоох төв суурин газрын цэцэрлэг, сургуульд бараадуулах агаад нэг бол хүүхдүүдээ бие даалгаж, эс бөгөөс эхнэр нь хүүхдүүдээ дагаж, эсвэл хамаатан садныдаа байлгадаг. Түүнчлэн төв суурингаас хэт алслагдсан газруудад олонх хилийн застав, анги, отряд байрладаг тул сүлжээ барьдаггүй бөгөөд утсаар ярихын тулд хэдэн зуун км газар туулж, сард 1-2 удаа сүлжээтэй газар очих нь мэдээллийн эрин зуунд хэнд ч амаргүй амьдрал. Тэр тусмаа багаасаа төв суурин бараадаж, хотод өссөн хүмүүст бол үгээр хэлэхийн аргагүй “там”. Мөн хилчдийг байнга нэг ангид ажиллуулдаггүй агаад нутаг “заагдаж” явах нь ч бий. Энэ мэт хилийн цэрэгт тулгамдаж байгаа асуудлуудыг бичээд байвал мундахгүй. Магад холбогдох албаныхан “Бид тэднийг зүгээр л дагуулж явдаг. Юу бичих нь тэдний эрх. Шүүмжилсэн ч болно шүү дээ” хэмээж болох юм. Хүний унаагаар явж, хүний хоол идэж байж шүүмжилж бичих нь юу л бол. Монгол хүн байна даа, нэрээ бодно. Харьяалагдаж байгаа байгууллагаа бодно. Үгүй ядаж, өөрийг нь аваад явж байгаа хүмүүсээ, гаргасан зардлыг нь бодно шүү дээ. Иймээс хил хамгаалах байгууллага 10 гаруй жил дамнан зохиолч, сэтгүүлч, олны танил эрхмүүдийг хилээр дагуулж яван хоосон магтуулдгаа болих хэрэгтэй.