ТАЙЗНАА “ХАЙРЫГ ХАЙРЛА”, ДЭЛГЭЦНЭЭ “ГАРЫН ТАВАН ХУРУУ” ТЭРГҮҮТЭЙ ҮЗЭГЧДИЙН СЭТГЭЛД ХОНОГШСОН БҮТЭЭЛИЙН ЭЗЭН БАЙЛАА, ТЭР

2026-05-19, 10

Түүний бодол, сэтгэлээ чилээсэн бүтээлүүд тайз, дэлгэцнээ мөнхөд амилж, тэр дундаа "Гарын таван хуруу" он цаг өнгөрөх тусам улам үнэ цэнжин, ааг амт орсоор байна биз ээ. Яах аргагүй тэр хүний сэтгэлд хоногшсон бүтээлийн эзэн байлаа. Хэдийгээр уран бүтээлчийн хатуу зан хэнд ч хэцүү санагдах нь мэдээж. Гэхдээ түүнээс төрөх бүтээл бүхэн нь хатуу харгис мэт энэ л чанга дэг соёлоос нь “мэндэлдэг” гэхээр үзэгч, уншигчдад тэр дорхноо л хайрлах сэтгэл төрнө.

Дараа нь би хань бүлээ эхийг нь нас барж байхад орой нь “Эмсүүд” жүжгээ орой нь тоглуулж л байсан. Яагаад гэвэл үзэгчдийн өмнө гараад аав маань ээж маань үхэж байна би өнөөдөр тоглож чадахгүй гэж яаж хэлж чадах юм бэ, юу ч болоогүй юм шиг тоглох ёстой. Үүгээрээ үзэгчдийн өмнө жүжигчдийн хариуцаж байгаа хариуцлага өөр, хэнд ч өөрийнхөө зовлонг нялзааж болохгүй. Би өвддөг жүжигчинд дургүй, өөрөө өвдөх бүр дургүй. Яагаад гэвэл би өөртөө уурладаг, ямар арчаагүй юм бэ, тийм учраас өвдсөн жүжигчин байх, миний өмнө шуугитнах, ханиад хүрлээ гээд ирэхгүй байх зэрэгт би үнэхээр харгис.

Тэгвэл бүр мөсөн гар зайл. Яагаад гэвэл үзэгчид тийм юм үзэхийг хүсэхгүй. Энэ мэтээс авхуулаад надад муу чанар их бий" гэжээ. Магад тэр нялцгай, нялуун, харсан бүхэндээ хошуу дэвссэн нэгэн байсан бол “Би чамд хайртай”, “Гарын таван хуруу”, “Нандин эрдэнэ”, “Цахилж яваа гөрөөс”, “Газар шороо мину зэ”, “Догшин хутагтын сахиус” зэрэг олон сайхан сайхан дэлгэцийн бүтээл төрөхгүй ч байж мэдэх юм. Мөн тэрбээр "Сондгой тоо" 'Нулимс'" зэрэг ном, "Гэгээн Чингис хаан", "Чонын шагай"' "Хубилай хаан", "Хулан хатан" зэрэг кино зохиол бичсэн. Сондгой тоо нь "Би чамд хайртай” кино болсныг өдгөө хүн бүр мэдэх билээ. Дэлгэцийн урлагт тэр ийн өөрийн өнгө аяс, үнэр, амттай бүтээлүүдээ эгнүүлсэн нь дэлгэн үзэх бүрд нэгийг бодож эргэцүүлэхэд хөтөлж, ухааран ойлгуулдаг жинтэй. Гаваа найруулагч ихэнх зохиолыг өөрийнхөөрөө өөрчлөн бүтээлээ төрүүлдэг бол ганцхан Д.Маам зохиолчийн "Газар шороо" романаас л нэг үг, үсэг, цэг таслал ч хөндөж өөрчлөөгүйгээ ярьсан байдаг.

"...Д.Маам гуай надад авчирч өгөхдөө Гаваа энийг чамаас өөр хүн хийхгүй. Яагаад гэвэл газар шорооны төлөө дуугарсан хүмүүс сайн явдаггүй. Энийг чинь үнэлэхгүй, чамайг ингэж хийлээ гээд төр засаг сайн үг хэлэхгүй, хажуу хөршүүд чинь сайн үг хэлэхгүй. Яагаад гэвэл энийг зоригтойгоор чи л хийж чадна гэж зохиолоо надад авчирч өгсөн. Маам гуайн зохиолыг би яагаад авсан бэ гэхээр эхлээд авахдаа би “За” гэж аваад хийлгүй жил гаруй болсон. Яагаад гэвэл надад оюун санааны бүрэн төвлөрөл бий болж өгөхгүй байсан. Гэнэтхэн санаандгүй “Цахилж яваа гөрөөс ” киногоороо олон улсын кино наадамд очоод байж байтал надаас хэвлэлийн бага хурал дээр Японы сэтгүүлч асуусан юм. “Та Хятадын аюул заналаас айдаг уу?” гэсэн. “Би юунаас ч айдаггүй. Тэр талаар би ерөөсөө бодож байгаагүй юм байна” гэсэн. Тэгсэн тэр сэтгүүлч “Бид дандаа айж байдаг. Хэзээ нэгэн цагт энэ том гүрэн задраад завиа хэмхлээд ороод ирвэл яах вэ, хэмхэрхий завьтай манайд ороод ирдэг Японд уусдаг ч хүмүүс ч байдаг. Гэтэл та ингэж зэрэгцэж хил залгаа байж та нар айдаггүй, бид далай алгасаж байгаа хэрнээ айдаг” гэсэн. Тэр наадамд явж ирснээс хойш би хаа хол байгаа хүмүүс айж байхад хажууд нь байгаа би энэ тухай бодохгүй явдаг гээд ирсэн даруйдаа би энэ киног хийх ёстой юм байна гэж бодсон. Яагаад гэвэл тэр үед бид үзэгчдээ их алдаж байсан. Гамлет жүжгийг тухайн үед таван цаг тоглоход миний зургаан настай охин Дарханы театрт яг томчуултай адилхан суугаад үзэх чадвартай болсон байсан үе. Гэтэл зах зээл эхэлснээс хойш үзэгчид сууж үздэг үзэгчид, үгийг тунгаадаг үзэгчид багасаад, уншдаг нь багасаад зах зээл гэдэг бол золбин тэнэмэл дураараа байдаг амьдрал гээд театрууд хүртэл бүх систем ганхаж эхэлсэн. Тэр үед би “Газар шороо”-г яг Д. Маам гуайн үгээр их тогтоцтой хийх ёстой юм байна. Их шуурч Америк стандартаар биш, Монгол киноны тогтож үздэг кино хийе гэж бодоод плануудыг их тайван тавьсан. Аль болох хэрчихгүй юмсан, аль болох жүжигчид тогтуун камер дээр тоглоосой билээ. Клипны аргаар биш. Тэр үед театрууд үзэгчээ алдагдаж эхэлж байсан. Кинонууд бүгд алдагдаж эхэлсэн, сууж үздэг суурин хардаг юм байхгүй болсон. Тэгээд би зориуд Монголын киноны үндсэн системээр, Европ зүгийн сонгодог системээр тогтуун хийхийг оролдсон. Би Маам гуайн нэг ч текст, нэг ч цэг таслалд гар хүрээгүй. Бүх текстийг жүжигчид бүтнээр нь явуулж байсан. Ямарваа нэг юманд би хүрэхээс айсан. Цэг таслалыг хүртэл би маш нарийн тооцож зохиолчид би маш хүндэтгэлтэй хандсан. Яагаад гэвэл газар шорооны төлөө хүн өгүүлбэр бичээд цэг тавина гэдэг, цэг тавьсны дараа дахиад тэрийгээ гурван цэг болгож тавина гэдэг бол энэ хүний мах цусаараа зовж шаналсан үг өгүүлбэр дээр дураараа тоглож болохгүй гэдгийг би ойлгодог" гэсэн байдаг.

Кинонд тэр ийм нэгэн. Уран бүтээлчиддээ хатуу шаардлага тавьж, шахаж шаардах боловч угтаа найруулга бүрдээ, бүтээл болгондоо тэр зөөлөн, гэгээн, үнэн, хайр, үзэл бодол, санаа зовнилтоо шингээж тэдгээр нь Ичинхорлоогийн Нямгаваагийн найруулсан гэсэн бүтээл бүрээр илэрч, үзэх бүр хүндлэл төрүүлэм. Үүний нэгэн жишээ дээрх "Газар шороо".

Энэ бүхнээс урьтаж тэр театрын урлагт олон бүтээлтэй. Тайзнаа авьяас билиг, оюун бодлоо ч хөглөсөн. "Хайрыг хайрла", "Эмс", "Галзуу гурвалжин", "Эрх гүнж", "Хэрээ" зэрэг олон сайхан жүжиг бий. Ингэж театраас эхэлсэн нь мэдээж түүний урлагт анх хөл тавьж тайз, дэлгэцэд өөрийн бүтээлийг амилуулж эхэлсэн цаг мөчтэй холбогдон очно.

Тэрбээр найман хүүхэдтэй айлын ууган хүү. Цаатан нутгийн уугуул. Аавыгаа нас барснаас хойш хоёр жилийн дараа буюу 1965 онд дунд сургуулиа төгссөн. Сургуулиа төгсөөд арван таван настай байхдаа Улаанбаатар хотын Хүүхэд залуучуудын театрт тоглож эхэлсэн бөгөөд 1965-1969 онд Ромео Жульеттагийн Меркутиогийн дүр зэрэг 10 гаруй жүжигт тогложээ. Эхлээд тэр жүжигчнээр ажиллаж байж. Ингээд1969 онд БНМАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлгээр ЗХУ-ын Москва хотын Оросын Театр урлагийн академи-ГИТИС-д найруулагчийн мэргэжлээр суралцах болж залуухан хүү Москваг зорьж байжээ.Оросын нэрт театрын найруулагч, зохиолч Андрей Гончаровын урланд суралцсан гэдэг бөгөөд 1974 онд сургуулиа төгсөөд эх орондоо ирсэн байдаг. Гэсэн ч хотод гэхээс илүү орон нутаг түүний анхны гэсэн тодотголд эрхгүй багтаж, 1974 оноос Дарханы Театрт ажилласан. Арав гаруй жил ажиллаад 1985 онд Улаанбаатар хотод эргэж ирээд Хүүхэд, залуучуудын театрын уран сайхны захиралаар ажилласан. Ингээд л тэр олон сайхан бүтээлээ үзэгчдийн хүртээл болгож, үзэг, цаас бариад суухдаа ч, зураг авалтын талбайд ч, тайзнаа ч өөрийгөө нэрж, зорж, авьяастныг шахаж, зохиолын санааг төнхөж, адгахдаа адгаж, уужрахдаа уужирч, хатуугаа барьж, дотроо зөөлрөн бүтээлээ хийсээр он жилүүдийг өнгөрөөсөн. Түүнийг ийн ажлаа хийж байхад амьдрал нь өрнөж, аав, ээж нь бурхны оронд очиж байсан ч тэр юу ч болоогүй юм шиг урдахаа хийж, эцсээ хүртэл үзэгчдээ хүндэлсэн. Тэдний өмнө хариуцлагатай байсан. Үүгээрээ бүтээл төртөл харгис, хатуу найруулагч. Тийм байдгийн учрыг бүтээлээс нь л хар. Бүр дахин дахин үзэх хэрэгтэй.

ТАЙЗНАА “ХАЙРЫГ ХАЙРЛА”, ДЭЛГЭЦНЭЭ “ГАРЫН ТАВАН ХУРУУ” ТЭРГҮҮТЭЙ ҮЗЭГЧДИЙН СЭТГЭЛД ХОНОГШСОН БҮТЭЭЛИЙН ЭЗЭН БАЙЛАА, ТЭР

АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд ergelt.mn хариуцлага хүлээхгүй.