Урагдаж, ангайсан зуны пүүзтэй, оймсгүй, нимгэн өмдтэй, энгэр нь халцарч, хээ нь мэдэгдэхээ болтлоо хир дааг болсон цамцтай хүү “Өвлийн өвөө, би дүүгээ аваад ирье. Дүү минь гэртээ байгаа” гэсээр, эргэн эргэн харсаар гэрийнхээ зүг хар хурдаараа гүйв. Төд удалгүй дүүгийнхээ араас түрсээр “Хурдан яваач дээ, чамд бэлэг өгөх өвөө явах гээд байна” гэж цухалдаж байгаа яриа уулын энгэр чигтээ сонсогдоно. Өрөөсөн оймстой, ягаан өнгийн углааш, хар хүрэн өмд, улаан цамц өмссөн балчирхан охины хөл нь хайрагдаж, хацар нь час улаан болчихсон өвлийн өвөөгийн байгаа зүг рүү гүйж явна. Тэр замдаа халтирч унаад зуны углаашийнхаа нэгийг гээж, эрүүгээ газарт цохиж, гараа цасанд дүрээд уйллаа. Хэсэг саатсан хоёр босоод өвлийн өвөөгийн урд ирж зогсоод “Даарч байна. Өлсөж байна” гэх хоёрхон өгүүлбэрээс өөр юу ч хэлээгүй хэсэг суусан. Хэдэн сар ч юм бэ дээ, угаагүй хөл, оймс, урт ургасан хумс. Жавар тачигнасан өвлийн хүйтэн өдөр түүний цоорч элэгдсэн оймсыг нь тайлж, цоо шинэ цагаан оймс, ягаан өнгийн бойтог углалаа. Сайран хөлт шинэ гуталтай болж, гангарч, жижигхэн зүрх нь хачин баяртай, гутал дээрээ тогтсон цасан ширхгийг арчиж байлаа.

Сайран хөлт шинэ гуталтай болж, гангарч, жижигхэн зүрх нь хачин баяртай, гутал дээрээ тогтсон цасан ширхгийг арчиж байлаа

            Жаахан хөл нь дулаацаж, тэр бэлгээ үүрсээр  ахтайгаа цуг гэр рүүгээ алхлаа. Буцахдаа тэд “Агаа энийг хардаа, ямар гоё гутал вэ. Та миний углаашийг аваад ирэхгүй яасан юм бэ” гэсээр гудамжны үзүүрт орхисон хуучин оймс, өрөөсөн углаашаа ярьсаар алхав. Харин тэдний араас цасан охин, өвлийн өвгөн, алиалагч нар хичээлийн хэрэгсэл, бас бус хэрэгтэй зүйлийг нь үүрсээр уул өөд алхлаа. Гэхдээ гэрт нь очиход хэн ч байсангүй, галгүй, хоолгүй...

               Харуй бүрий тасарч байхад эгч, дүү хоёр уулын оройгоос төмөр тэрэг, усны саваа хангинуулсаар хар хурдаараа гүйх. Багадсан гадуур хувцасныхаа ханцуйг байдаг чадлаараа урагшлуулж, гараа, чихээ байн байн дарж, дулаацуулсаар тэд худаг руу хурдалж байлаа. “Усаа эрт аваагүй гээд аав загнана. Хурдан араас түрээд яв” гэх тав, зургадугаар ангийн болов уу гэмээр охины яриа, “Одоохон, миний гар даараад, чих час час гээд байна, аниа” гэх дүүгийн хариулт өвлийн өвөөг тэр гудамжинд саатахад хүргэв. Тэднийг тосож очсон өвлийн өвгөн уутаа ухаж, эрж хайсаар хоёр бээлий, малгай, ууттай бэлэг, хичээлийн хэрэгсэл гаргаж ирээд, “Дулаахан яваарай” гээд хүү, охин хоёрт хандан хамгийн гоё үгсийг хэлэхэд тэд яг л ид шидтэй учирсан юм шиг болж, итгэж ядан баярласан. “Ямар азаар усанд явахаар гэрээсээ гарсан юм бэ, эгч ээ. Ямар дулаахан бээлий вэ. Усаа авчихаад ээжид бушуухан очиж харуулна шүү. Өвлийн өвөө энд, ийм орой явж байдаг юм байх даа” гэх хүүгийн яриа бүдэг бадагхан сонсогдож, машины гэрлээс тэд алсран одов.

Дээрх үйл явдал Сонгинохайрхан дүүргийн 26 дугаар хороо, Мандал овооны хэсгийн гудамжинд болсон юм. “Лантуун дохио” төрийн бус байгууллагын долоо дахь жилдээ зохион байгуулж байгаа “Ид шидийн уут” аяныг дагаж, өндөр уулсыг давж, тэдэнтэй хамт хүүхдүүдийг эргэлээ. Угтаа тэд хүүхдүүдэд гялгар ууттай бэлэг өгөх бус, тэднийг гэртээ жаргалтай, аюулгүй амьдарч байгааг шалгаж, асуудал, шийдэл хайсаар мухар гудамжинд асуудлыг мухарлаж, хүүхэд хамгааллын ажлыг бэлэгтэй ууттайгаа хамт үүрч яваа билээ.

             “ААВ, ЭЭЖ ХОЁР САРЫН ӨМНӨ ХӨДӨӨ ЯВСАН”

  Ид шидийн уут тарааж яваа багийнхан уулын орой дээгүүр алхаж, очих айлаа судалж, хайсаар эхний айлдаа ирлээ. Гурван тал хашаанд дөрвөн гэр эгнүүлэн барьсан, хашаан дотуур хүүхдүүд гүйлдэх өнөр бүлд тэд ууттай бэлгээ үүрсээр, урмын сайхан үгсээ хэлсээр, хүүхдүүдийн нүдэнд гэрэл асаахаар зочиллоо. Буйдхан тосгонд хүний бараа хараагүй мэт хүүхдүүд өвлийн өвгөнийг гэрт хүрээд очсонд гайхаж, нэг нэгнийхээ араар нуугдаж, харц нь гунигтай, туньсан янзтай... Эл гэрт 10, 12 насны хоёр хүү амьдарч байгаа аж. Тэд өнгөрсөн аравдугаар сараас хойш усанд ороогүй, цагаан хэрэглэлээ угаагүй гэнэ. Учир нь, аав, ээж хоёр нь хөдөө буюу самар түүхээр уулын мод руу явжээ. 

              Таван ханатай гэрийн хойморт жижигхэн гацуур засаж, 10 төгрөг малгайд нь залжээ. Хөрөгч нь хоосон, үүдэнд нь зангидсан гарын хэмжээтэй өөх, шүгээнд нь нэг килограммаар савласан гурилын тал, хайрахдаа түлсэн бололтой хоёр ширхэг боорцог, гэрийнх нь гадаа шахмал түлшний хоёр, гурван шуудайд байх жаахан нүүрснээс өөр зүйл энэ хоёр хүүд алга. 

              Өвлийн өвөө тэднээс аав, ээж хоёрыг нь асууж, амьдрал ахуйг нь лавлахад том хүү толгойгоо бөхийлгөж, баруун орон дээрээ суугаад “Аав, ээж хоёр хоёр сарын өмнө хөдөө самар түүхээр явсан. Дүү бид хичээл амарсан учраас гэртээ байгаа. Манай хажуу талд аавын ах, дүү нар байдаг” гэх. Ингэж ярихдаа тэр нэг ч удаа толгойгоо гэдийлгэж, тэднийг эгцэлж хараагүй. Аав, ээжийгээ явсан цагаас хойш хувцсаа солиогүй юм уу гэмээр хувцас нь хир дааг болж, оймс нь цоорсон байлаа. 

“НЭГЖНИЙ МӨНГӨГҮЙ БОЛОХООР ЦАХИМ ХИЧЭЭЛЭЭ ХИЙЖ ЧАДААГҮЙ”

            Тэднийг ийн ярилцаж байх хойгуур гэрийн гадаа “Чи эхлээд ор, би дараа нь орно. Хүүе ээ, дүүгээ тэврээч” гэх хүүхдүүдийн шивэр авир хийж байгаа яриа сонсогдоно. Тэд дүү нараа түрүүлж түлхээд, өөрсдөө араас нь орж, гэрийн баруун талын хавцсанд эгнэн зогсов. Мөн л толгойгоо гудайлгаж, хаа нэг өвлийн өвгөний улаан уутай бэлэг рүү харцаа шидэхээс өөр үйлдэл хийсэнгүй. Өвлийн өвгөн нэрээр нь дуудаж, өнгөрсөн онд сурсан мэдсэн эрдмээ үзүүлж, хамтдаа дуулж, хуурдахыг санал болгов. Тэдний хэн нь ч эгцэлж харсангүй, “зөвшөөрсөнгүй”. Гэр дотор арав орчим хүүхэд цугларч, хэсэгтээ л яриа өрнүүллээ. Тэднийг хөгжөөсөн алиалагч, дуу эхлүүлсэн цасан охин, урмын сайхан үгс хэлсэн өвлийн өвгөнтэй тэд бага сага яриа өрнүүлж, хамтдаа дуулж, бүжиглэж, шүлэг уншлаа. Хүүхдүүдийн харц айдасгүй болж, инээж наадаж эхэллээ. Тэд өвлийн өвөөд ирж, хүслээ шивнэж, бэлэг авахыг хүсэж байгаагаа хэлж, авьяасаа үзүүлэв. Харин гурав, дөрөвдүгээр ангийн болов уу гэмээр охин өвлийн өвөөгийн чихэнд “Ээжид нэгжний мөнгө байхгүй учраас хичээлээ хийж чадаагүй. Зургийн хичээлээ дагаад хиймээр л байсан” гэх. Уруулаа унжуулж, туньж, эрхэлж ядсан түүний үг амьдрал ямар байгааг тодхон харуулж байгаа биз ээ. Хөхөө өвлийн хүйтэнд хүүхдүүд зуны нимгэн өмд, шахайтай гэрийн гадуур гүйлдэж, энгэртээ хавар, намрын нимгэн гадуур хувцас углаад, усанд явж, нүүрс оруулж, заримдаа гэрээсээ илүү дулаахан байх гэж гадаа тоглож, наадаж байна. Бэлэг өгөхөөр очсон өвлийн өвгөн санаа алдаж, сандарч, гэрээс гарахдаа “Жилээс л жилд л дордоод байх юм” хэмээн амандаа үглэх. Харин хүүхдүүд чин сэтгэлээсээ баярлаж, дараа ирэхэд нь заавал ч үгүй хичээлээ хийсэн байхаа амлаад үлдлээ.

Харин гурав, дөрөвдүгээр ангийн болов уу гэмээр охин өвлийн өвөөгийн чихэнд “Ээжид нэгжний мөнгө байхгүй учраас хичээлээ хийж чадаагүй. Зургийн хичээлээ дагаад хиймээр л байсан” гэх.

“ЭМЭЭГЭЭ АРХИНААС ГАРГАЖ, СУВИЛАЛД ЯВУУЛНА”

                  Ид шид бүтээх багийнхан өндөр уулан дээгүүр хэрэн хэсүүчилж, энд, тэнд байгаа айлыг самнаж, хүүхэд хаана байгааг хайж явсаар дараагийн айлдаа очлоо. Уулын энгэрт жижигхэн байшин барьж, төвхнөсөн энэ гэрт 10 настай охин эмээтэйгээ хамт амьдардаг аж. Багийнхан хоол, хүнсгүй, галгүй гэрээр орж, байдаг бүхий л тусламжаа үзүүлж, хүүхдүүдийн нүдэнд бага ч гэсэн гэрэл асаасаар явна. Очих ёстой айлаа төвөггүй олж, “Эднийхээр ороод гарна. Уутандаа гутал, хувцас хийгээрэй. Өөр зүйл хэрэгтэй байвал татан авалтад гараарай” гээд нэг нэгэндээ шивнэх. Тэднийг 10 настай охины амьдардаг байшин руу ороход, хойморийн орон дээр 60 орчим насны эмэгтэй хэвтэж, урд талаар нь 30-40 насны хоёр эрэгтэй, нэг эмэгтэй сууж байв. Тэд хамтдаа архи ууж, нэлээн халжээ. Гэрийн эзэн эмэгтэй “Зээ охины минь ээж нас бараад гурван жил өнгөрч байна. Өнөөдөр (өчигдөр) төрсөн өдөр нь болж байгаа юм. Бид талийгаачийн төрсөн өдрийг жил алгасахгүй тэмдэглэж,  муу охиноо баярлуулдаг. Энэ жил харин бага сага архи амсчихлаа. Сэтгэлээ тайтгаруулахгүй бол хэцүү юм аа” гэх. Тэр талийгаач охиныхоо төрсөн өдрийг хүү, охин, хүргэнтэйгээ тэмдэглэжээ.

            10 настай охин өвлийн өвөөд авьяасаа үзүүлж, “Арван сар тээсэн алтан хэвлийд тань мөргөе, Амь хувааж төрүүлсэн агуу ачийг тань биширье, Хариу нэхэж үзээгүй ачтан юм даа та минь, Хаанаас ч эрээд олдохгүй амьд бурхан юм даа ээж минь” хэмээн дуулахад гэрт байсан хүмүүс уйлалдаж, сэтгэл нь үймэрнэ. Охин цовоо сэргэлэн, цолгиун хоолойгоор дуугаа дуулж, “Айх аюулгүй, хичээлээ сайн хийж байгаагаа” өвлийн өвөөд уламжлав. Охинд зургийн хэрэгсэл бэлэглэхэд тэр “Ямар гоё юм бэ. Би зураг зурж чадахгүй ч одоо зурж сурмаар санагдаж байна” хэмээн инээд алдав. Тэр хэрсүү болжээ. Биеэ дааж, хэр баргийн юманд гудаахайргүй болсон байна. Гэхдээ ээжийгээ санасан түүний сэтгэл, тэвчээрийн хязгаарт нь хүргэж байгаа бололтой.

“Ээжийгээ их санаж байна. Хоёрдугаар ангийн сурагч байхад гэнэт л алга болчихсон. Тэгээд эргэж ирээгүй. Эмээтэйгээ байгаа учраас сэтгэл амар байна. Эмээгийн бие нь хаяа өвдөж, намайг айлгадаг учраас ажлыг нь амрахаар сувилалд явуулмаар байна. Миний хүссэн болгон биелэж байгаа. Би хичээлдээ онц сурч, олон найз нөхөдтэй болсон учраас санаа зовох зүйлгүй. Эмээ хаяа архи уудаг болохоор битгий архи уугаасай гэж боддог” чин сэтгэлийн яриа бидний дунд өрнөсөн. Бэлгийн багийнхан охинд гутал, цүнх, цамц, бээлий бэлэглэж, “Дараа жил ирэхэд даарахгүй, мундаг байж байгаарай” хэмээн аминчлан захьсан.

          Сонгинохайрхан дүүргийн хоёрдугаар багийн ахлагч Э.Сумьяа “Хүүхдүүд их ичимхий бүрэг болсон байна. Хүмүүсийн амьдрал хоёр жилийн өмнөхөөс дорджээ. Хоёр жилийн өмнө ирэхэд ажил хийгээд, амьдралаа болгож байсан ах архинд орж, эхнэр нь салаад явжээ. Зарим хүүхэд өмсөх хувцасгүй, идэх хоолгүй, галгүй гэрт байна. Энэ бүх хүүхдэд хүрч, бид жаахан ч гэсэн гэрэл асаахаар зорьж байгаа. Гудамжаар гүйлдэх хүүхдийн тоо эрс багасжээ. Хичээл, сургууль амарсантай холбоотой байж магад. Ид шидийн уут ажлын цаана олон хүний хөдөлмөр шингэж, хэдэн мянган хүүхдийг баярлуулж, амар тайван амьдарч байгаа эсэхийг шалгах, шалгалт, тэднийг хамгаалах хамгааллын том ажил боллоо. Хүүхдүүдийг баярлуулж, нүд нь гэрэлтэж, чин сэтгэлээсээ инээж байгааг харах л хамгийн сайхан байдаг” гэлээ.  

     Олон ч айлаар орлоо. Ургах нартай уралдаж эхэлсэн ид шидийн уутны багийнхан энэ жилийн бэлэг тараах, хүүхэд хамгааллын сүүлийн өдөр учраас шөнө дунд хүртэл явна. Тэд очих ёстой айлдаа очиж, өгөх ёстой бэлгээ өгсөөр, хамгаалах ёстой хүүхдүүдээ хамгаалсаар дараагийн айл руугаа хөдлөв.