"Хэрэв уулын чулууг хөдөлгөвөл тэнгэр хилэгнэнэ..." гэх энэ үгийг Эрдэнэтийн-Овооны бэлд өссөн хөгшид өнөө хэр хуучилдаг. Тэдний хувьд тэр уул бол зүгээр нэг хад чулуу биш, сүр хүч, айдас, хүндлэлийн бэлгэдэл байлаа. Бороо цахилгаантай өдөр уулын оройг аянга дахин дахин ниргэхийг хараад нутгийнхан "Уул эзэнтэй" хэмээн итгэдэг байсан гэдэг.

   Тэр уулын цаана шинжлэх ухааны тайлбар нуугдаж байсныг геологичид тогтоов. Эрдэнэтийн-Овооны хөрсөн дор агуулагдах өндөр хэмжээний зэс нь байгалийн цахилгааныг өөртөө татдаг байжээ. Нутгийнхны эмээдэг байсан тэр уул үнэндээ Монголын газрын хэвлийн хамгийн үнэт баялгийн нэгийг тээж байсан юм.

БАЙГАЛИЙН БАЯЛАГИЙН НЭЭЛТ ХИЙСЭН НЬ...

        Тэрхүү уулын дор нуугдсан эрдэнэс зөвхөн хүдэр биш байлаа. Тэндээс Монголын шинэ үеийн аж үйлдвэр, шинэ хот, шинэ ирээдүй эхэлсэн юм. XX зууны дунд үеэс Монгол орны газар нутгийг өргөн хүрээтэй геологийн судалгаанд хамруулах ажил эрчимжив. Олон жилийн туршид хайгуулын ангиуд тал хээр, өндөр уул, говь цөлөөр явж, газрын хэвлийг шинжилж байлаа. 1960-аад оны эхээр Монголын залуу геологич М.Казах, Зөвлөлтийн туршлагатай геологич Х.Мягков нарын ахалсан хайгуулын баг Эрдэнэтийн-Овоонд судалгаагаа төвлөрүүлжээ. Тухайн үед хэн ч энд дэлхийн хэмжээний орд илэрнэ гэж төсөөлөөгүй. Гэвч өрөмдлөгийн сорьцууд нэг нэгээрээ гарч ирэх тусам геологичид өмнө нь байгаагүй том нээлтийг хийж эхэлсэн юм.

Удалгүй Эрдэнэтийн-Овоо нь дэлхийн томоохон зэс, молибдений ордын нэг болох нь батлагдав. Энэ бол зөвхөн геологийн шинжлэх ухааны амжилт байсангүй. Монгол Улсын эдийн засгийн хөгжлийн чиглэлийг бүхэлд нь өөрчилсөн түүхэн үйл явдал болсон юм.

ШИНЭ ХОТ БОЛОХ ЭХЛЭЛ ТАВИГДСАН НЬ...

         Ордыг нээсний дараа 1973 оны хоёрдугаар сард Монгол, Зөвлөлтийн Засгийн газар Эрдэнэтийн уулын баяжуулах үйлдвэрийг хамтран байгуулах гэрээнд гарын үсэг зурлаа. Тэр үед өнөөгийн Эрдэнэт хотын оронд хэдхэн малчны өвөлжөө, уудам хөндий байлаа. Цахилгаангүй, усан хангамжгүй, хатуу хучилттай замгүй, холбоо харилцааны сүлжээ ч бараг байсангүй.  1973 оны өвөл анхны барилгачид ирэв. Тэд эхлээд майхан барьж, дараа нь түр сууц байгуулж, удалгүй үйлдвэрийн талбай, зам, дулааны шугам, цахилгаан станцын ажлыг зэрэг эхлүүлжээ. Өвлийн -40 хэмийн хүйтэнд бетон цутгаж, зуны халуунд тоос эзэлсэн талд шороо зөөсөн тэдний хөдөлмөр өнөөдрийн Эрдэнэтийн суурийг тавьсан юм.

     Монгол орны өнцөг булан бүрээс мянга мянган залуус "Илгээлтийн эзэд" болон Эрдэнэтэд иржээ. Зарим нь дөнгөж сургуулиа төгссөн, зарим нь цэргийн алба хаагаад ирсэн, зарим нь барилгын мэргэжил эзэмшсэн залуу байв. Тэдэнд нэг л зүйл нийтлэг байсан. Эх орныхоо хамгийн том бүтээн байгуулалтад оролцох хүсэл нь адилхан. Зөвлөлтийн олон зуун инженер, уурхайчин, архитектор тэдэнтэй мөр зэрэгцэн ажиллаж, хоёр улсын хамтын хөдөлмөрийн үр дүнд Эрдэнэт богино хугацаанд бүтээн байгуулалтын том талбар болж хувирлаа. Тухайн үеийн хүмүүс "Өглөө бүр сэрэхэд өчигдөр байгаагүй шинэ барилга сүндэрлэсэн байдаг байсан"  гэдэг.

      Ингэж  анхны шугамаасаа эхлээд ерөнхий төлөвлөгөөний дагуу баригдсан юм. Архитекторууд хэдэн арван жилийн дараах хүн амын өсөлтийг тооцож өргөн гудамж, ногоон байгууламж, сургууль, эмнэлэг, худалдааны төвүүдийг иж бүрнээр нь төлөвлөжээ. Тиймээс өнөөдөр ч Эрдэнэтийн гудамж эмх цэгцтэй, орон сууцны хорооллууд нь зохион байгуулалттай байдаг.

ӨНӨӨДӨР ЭНД АМЬДРАЛ БУЦАЛЖ БАЙНА...

        1974 онд Булган аймгийн харьяа Эрдэнэт хороо байгуулагдсан бол ердөө хоёрхон жилийн дараа хүн амын өсөлт, бүтээн байгуулалтын цар хүрээ эрчимжсэнээр 1976 онд Эрдэнэт хот болон өргөжив. Ингэснээр Монгол Улс нийслэл, Дарханы дараа гурав дахь том аж үйлдвэрийн хоттой болсон юм. 1994 онд Орхон аймаг байгуулагдаж, Эрдэнэт хотын төв болов. Тэр үед Баян-Өндөр сум 13 баг, 58 мянга гаруй хүн амтай байсан. Харин өнөөдөр 26 багтай, 100 мянга гаруй оршин суугчтай. Монголын хамгийн шигүү суурьшилтай сумдын нэг болон өргөжин хөгжжээ. Эрдэнэтийг зөвхөн уул уурхайгаар хэмжих боломжгүй. Эрдэнэт үйлдвэрийг түшиглэн боловсрол, эрүүл мэнд, соёл, спорт, шинжлэх ухаан зэрэг олон салбар зэрэгцэн хөгжсөн юм. Энд инженерүүдийн бүхэл бүтэн үе төрж, уул уурхайн салбарын тэргүүлэх боловсон хүчин бэлтгэгдсэн. Хотын ногоон байгууламж, соёлын төвүүд, музей, спортын цогцолборууд нь зөвхөн үйлдвэрийн ажилчдад бус нийт иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэхэд чиглэсэн бүтээн байгуулалтын бодлогын илэрхийлэл болсон юм.

   Өнөөдөр Эрдэнэт зөвхөн байгалийн баялаг олборлодог хот биш. Энэ бол инженерүүдийн хот, бүтээн байгуулагчдын хот, төлөвлөлтөөрөө бусдаас ялгардаг ногоон хот, залуусын тэмүүлдэг, тэргүүлэгч хот болжээ . Монголын экспортын томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг үйлдвэрлэлийн төв болжээ. Өдөр бүр мянга мянган хүн ажилдаа явж, хүүхдүүд нь сургуульдаа суралцаж, шинэ үеийн инженерүүд мөрөөдлөө эхлүүлдэг хот болжээ.Ердөө 50-хан жилийн хугацаанд “нүсэр” хот болж хувирсан эрдэнэтчүүд түүхт ойгоороо түүх бүтээж байна.