ҮХНӨ-ийг танилцуулж, иргэдээр дэмжүүлэх даалгавартай тойрог руугаа явсан УИХ-ын гишүүд эсрэгээ “Нэмэлт, өөрчлөлтийг батлаад хэрэггүй юм байна” гэх санал гаргаж байгаа гэнэ. УИХ-ын үйл ажиллагаа, ҮХНӨ-ийг танилцуулах уулзалт, ярилцлага зохион байгуулаад иргэдийн эрс эсэргүүцэл, шүүмжлэлийг сонссон гишүүд эргэн ирээд Төрийн ордноор нэг сандралдаж, ҮХНӨ-ийг батлах эсэх асуудлаарх яриа идэвхтэй өрнөж байгаа юм байна.

-АРД ТҮМНИЙ ҮГ ҮНЭНД ХҮРЧ ЧАДДАГ БОЛЖЭЭ-

Энэ сарын 5-ны чуулганы хурлаар УИХ ҮХНӨ оруулах төслийг хэлэлцэн дэмжсэн. Үүнтэй холбоотойгоор УИХ-ын дарга Г.Занданшатар захирамж гаргаж, УИХ-ын гишүүдийг долоо хоногийн хугацаатай тойрогт нь ажиллуулахаар болсон. Үндсэн хуульд зааснаар ҮХНӨ-ийг батлахдаа гурван хэлэлцүүлэг явуулах бөгөөд нэг болон хоёр дахь шатны хэлэлцүүлгээр төслийг эсэцлэн батлахыг хориглодог. Хэлэлцүүлэг хоорондын хугацаа, хэлэлцэх буй асуудлын шинж байдал, цар хэмжээнээс хамааран долоогоос доошгүй ажлын өдөр байх. Харин энэ хугацаанд УИХ-ын гишүүд тойрогтоо шууд болон өөрийн бие төлөөлөгчөөр дамжуулан ҮХНӨ-ийн ажлын үр дүнг мэдээлж, иргэдийн санаа бодлыг судалж, харгалзан үзэх ажил зайлшгүй хийх талаар тусгасан байдаг.

Тэгвэл ҮХНӨ-ийг танилцуулж, иргэдээс “оноо” авах даалгавар тойрог тойрог руугаа явсан УИХ-ын гишүүд иргэдийн шүүмжлэлтэй нүүр тулав. Тухайлбал, УИХ-ын дарга Г.Занданшатараас эхлүүлээд тойрогтоо очсон гишүүд иргэддээ “загнуулж”, өнгөрсөн хугацаанд хийсэн ажилдаа муу дүн тавиулаад эргээд ирж байна. Иргэд ч “Чоно борооноор гэгч болж байна даа”, “Зайлцгаа муу хулгайчууд”, “Амаар хахтал мөнгө тараагаарай. Та нарыг сонгохгүйгээ бид мэдчихье”, “Та нарыг сонгосондоо харамсаж байна” гэхчлэн үзэл бодол, санаа, шүүмжлэлээ шуудхан хэлж, ҮХНӨ-ийг эсэргүүцэж байгаагаа илэрхийллээ. УИХ-ын 152 гишүүнтэй болгох нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг иргэдээс дэмжүүлэх даалгавартай явсан гишүүд одоо иргэдийн эв, эсэргүүцэл, шүүмжлэлээс айчихаад “ҮХНӨ-ийг батлаад хэрэггүй юм байна” гэх санал гаргаж, УИХ тэр чигтээ сандралдаж байна.

-ҮХНӨ-ИЙН ТӨСӨЛД ТУСГАСАН ОНЦЛОХ ЗААЛТУУД-

УИХ-ын гишүүдийн ажиллаж байгаа тойрогт уулзалт, ярилцлагад орсон иргэд өрийн дарамт, амьжиргааны зардал өндөр байгаа болон малчдын амьдрал хүндэрч байгааг онцолж,  байгалийн баялгийн тэгш хүртээх, цалин хөлсний ялгааг арилгах, нэмэх, амьжиргааг дэмжих санал гаргаж байгаа. Харин ҮХНӨ-ийг эсэргүүцэхдээ УИХ-ын гишүүдийн тоог 152 болгохыг шүүмжилж байна. Тэгвэл иргэдийн дунд “УИХ-ын гишүүдийг 152 болгоно” гэж буйгаараа түгээд буй шинэ нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд оруулсан онцлох заалтуудыг хүргэе.

ҮХНӨ-өөр:

• Үндсэн хуулийн цэц есөн гишүүнээс бүрдэнэ. Тэдгээрийн гурвыг Улсын Их Хурал, гурвыг Ерөнхийлөгч, гурвыг Улсын дээд шүүхийн санал болгосноор Улсын Их Хурал зургаан жилийн хугацаагаар томилох бөгөөд Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр нэгээс илүү удаа дахин томилохыг хориглоно.
• Үндсэн хуулийн цэц нь Үндсэн хуульд заасан эрх, эрх чөлөөг зөрчсөн тухай маргааныг уул эрх, эрх чөлөө нь зөрчигдсөн гэж үзэж байгаа иргэний өргөдлөөр хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу магадлан шийдвэрлэж эцсийн шийдвэр гаргана.
• Үндсэн хуулийн цэц нь Улсын Их Хурал, түүний нийт гишүүний аравны нэгээс доошгүй гишүүн, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Улсын дээд шүүх, Хүний эрхийн үндэсний комисс, Улсын ерөнхий прокурорын хүсэлтээр Үндсэн хуулийг зөрчсөн тухай маргаантай асуудлаар дүгнэлт гаргаж Улсын Их Хуралд оруулна.
• Улсын Их Хурал нэг танхимтай байна. Улсын Их Хурлын гишүүдийн 76-г мажоритар, 76-г  пропорциональ аргаар сонгоно.

гэснээс гадна Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 19.2-т заасан “Намыг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэдийн нэг хувиас доошгүй тооны иргэн эвлэлдэн нэгдэж байгуулна” гэсэн заалтыг хасахаар тодотгон оруулжээ.

БАЙР СУУРЬ: ҮХНӨ-ИЙГ БАТАЛБАЛ СӨРӨГ ХҮЧИН, ГУРАВДАГЧ ХҮЧИН ҮГҮЙ БОЛНО

ҮХНӨ-ийг иргэдэд танилцуулж, санал авах зорилгоор УИХ-ын гишүүд тойрогтоо ажиллаж байгаатай холбоотойгоор шинэ нэмэлт, өөрчлөлтийн талаар хуульчтай холбогдож тодрууллаа. Нэмэлт, өөрчлөлтийн талаар хуульч У.Болдхүү

                            “Үндсэн хууль нь нийгмийн олон талт сонирхол бүхий бүлгүүдийн дундын хэлцэл. Өөрөөр, нийгмийн гэрээ ч гэдэг. Одоо мөрдөж байгаа хууль тогтоомжийн хүрээнд УИХ-ын 76 гишүүний 57 гишүүний саналаар Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах боломжтой. Сүүлийн хоёр удаагийн сонгуульд эрх баригч нам дараалан 65, 62 суудал авсан. Үндсэндээ Монгол Улс нэг намын тогтолцоонд шилжиж байна гэсэн үг. Энэ хугацаанд Үндсэн хуульд хэд хэдэн удаа гар хүрсэн. Янз бүрийн арга замаар энэ ажлыг хийлээ. Ардчилсан нам нөхцөл байдал ямар байгаа болон сөрөг хүчин болж чадахгүй байгааг иргэд мэдэж байна. ХҮН нам нийслэлд л хэдхэн хүн гэхээс улсын хэмжээнд “Ийм нам байхгүй” гэхэд хилсдэхгүй. Саяхан оролцсон нэг хуралд Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Я.Содбаатар дээрх асуудлаар “30 жил хурлаа хийгээгүй, гэр бүлийн таван гишүүн л бүртгэлтэй гэх мэт 30-аад нам байгаа”-г ярьсан. Тэр 30 гаруй намд бол бүртгэлтэй гэх тамга, гэрчилгээ, цүнх гурваас өөр юу ч алга.

Хэрэв УИХ ҮХНӨ-ийг баталбал төсвийн зардал шууд өснө. Хоёрдугаарт, Монгол Улс нэг сая хүнийг төлөөлдөг гишүүний тоогоор дэлхийд тэргүүлнэ. Өөрөөр хэлбэл, супер ардчилал буюу Төв Азийн цээжин дэх Ардчиллын баян бүрд биш Ардчиллын “диваажин” нь болно. Гуравдугаарт, гишүүдийн тоог дагаад сонгуулийн хуулийн тогтолцоогоор дамжиж нэг нам давамгайлсан олон намын тогтолцоо үүснэ. Үндсэндээ сөрөг хүчин, гуравдагч хүчин гэж үгүй болно. Үндсэндээ, ОХУ-ын тогтолцоо гэсэн үг. Парламентад олон нам суудал авдаг. Гэхдээ нэг нам л ялаад байдаг. МАН-аас 152 гэдэг тоог нийгэмд шидэж байгаа нь зүгээр л судалгааны, нийгмийг халаах зорилготой. Яг үнэндээ 123 гэдэг тоо явж байгаа. Үнэндээ 152, 123 зарчмын хувьд ялгаа байхгүй. Учир нь жижиг намын босго гэх мэтээр дээрх нөхцөл арилахгүй. 152 гишүүн гэхээр нийгэм хүлээж авахгүй эсэргүүцэж, халж эхэлнэ. Энэ үед за тэгвэл багасгалаа гэдэг зарчмаар хүч түрж батална. Бид “За ашгүй 30-аар ч гэсэн багасгалаа” гээд алгаа ташаад үлдэнэ. Ийм л зурсан зураг явж байна. АН-ын хувьд тоо нэмэх, холимог тогтолцоог дэмждэг нам учраас дэмжинэ гэж тооцож байгаа. ХҮН нам гээд яваад байдаг таван залуу тавуулаа гишүүн болно гээд нүд нь сохорчихсон, хамт өргөн барилцаад гүйж байна.

                            Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах оролдлого, галт тэргүүд 1999, 2000, 2011, 2017, 2019, 2020 онд хөдөлж байсан. Одоо 2024 оны сонгуулийн өмнө буюу өнөөдөр. Ерөнхийд нь дээрх түүхүүдийг судлаад үзвэл, үзэл санааны суурийг нь Ардчилсан нам гаргаж санаачилдаг. Ингээд гацаж байгаад Ардын намын үед батлагддаг түүхтэй юм билээ. Шалтгаан нь сонгуулийн циклтэй холбоотой. 1992 оны Үндсэн хууль бол сайн хууль. Гагцхүү бид өөрсдөө хэр хууль сахьдаг, эрх зүйт ёсыг хэр төлөвшүүлсэн хувь хүмүүс вэ гэдэгт л асуудал байна. Үндсэндээ сүүлийн 30 жилийн 24 жилд нь МАН төр барьж, зургаан жил нь АН-д хамаарч байх шиг. Энэ дундаа сүүлийн найман жил нь МАН-д наалдах нь хаашаа ч бултахгүй үнэн. Энэ их хулгай, хууль бус, ёс бус явдал, эдийн засгийн уналт. Одоо буруутан хэрэгтэй байна шүү дээ. Үндсэндээ МАН-д цоллох, буудаж унагах гишүүд, хүн нь дууслаа. Түүний бай нь Үндсэн хууль болчихлоо” гэсэн юм.