Нүүрсний дараа манай улсын эдийн засгийг солонгоруулах ээлжит ашигт малтмал уран болох нь нэгэнт тодорхой болсон. Тиймээс ураны төслийг урагшуулах ажил аль 25 жилийн өмнө эхэлсэн ч өнөөдрийг хүртэл биелэлээ олоогүй, дуншсаар байна.

     Өөрөөр хэлбэл, ураны олборлолтоороо тэргүүлдэг Франц Улс манайхтай хамтран ажиллахаар ураны нөөцөө тогтоочихсон. Тэр байтугай олборлолтын талбай дээр туршилтаа хийчихсэн. Одоо хоёр талаасаа хөрөнгө оруулалтын гэрээг үзэглэчихвэл ураныг эдийн засгийн эргэлтэд оруулахад бэлэн болчихоод байна. Гэвч өнгөрсөн хугацаанд ураны уурхайн олборлолтын хэсэг болох Дорноговь аймгийн Улаанбадрах суманд хоёр толгойтой төл мал, сохор ботго гарч байна гэх дуулиан дэгдэж, ураны талаарх дутмаг ойлголтоосоо болж ураны төсөл олон жил хойшлож байгаа нь бодит үнэн.

    Гэтэл 25 жилийн өмнө манайхтай яг ижил гараанд зогсож Казахстан Улс уран олборлолтоороо дэлхийд тэргүүлж байна. Тиймээс манай улс олон жил эдийн засгаа солонгоруулах боломжоосоо ухарсан ураны төслөө нэн даруй эхлүүлэх шаардлага бий.

    Өнгөрсөн долдугаар сард Франц Улсын Ерөнхийлөгч Францын Ерөнхийлөгч Эммануэль Макрон Монгол Улсад айлчилж эрчим хүчний тал дээр дэмжлэг үзүүлнэ гэдгээ мэдэгсэн. Улмаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх өнгөрсөн аравдугаар сард Франц Улсад хийсэн айлчлалынхаа үеэр Монгол Улсын Засгийн газар, Франц Улсын “Орано майнинг” групптэй хамтран ажиллах хөрөнгө оруулалтын гэрээний протоколд гарын үсэг зурснаар ураны төсөл нэг шат ахиад байна.

    Уг нь Монгол Улсын Засгийн газар энэ ондоо багтааж хөрөнгө оруулалтын гэрээг УИХ-ын чуулганы хуралдаанд өргөн мэдүүлэх учиртай. УИХ-аас Хөрөнгө оруулалтын гэрээг соёрхон батлачихвал Францын “Орано” групптэй хамтран ажиллахад бэлэн болно гэж ойлгож болно. Үндсэндээ Хөрөнгө оруулалтын гэрээг энэ ондоо багтаагаад үзэглэчихвэл 2025 он гэхэд л Монгол Улс ураны олборлолтоос шууд ашгаа хүртэх боломжтой гэдгийг албаныхан мэдээлж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, Ерөнхийлөгчийн Франц Улсад хийсэн айлчлалын үеэр гэрээг хоёр талд ашигтай байх яриа хийсэн. Ингэхдээ Хөрөнгө оруулалтын гэрээний протоколд тусгаснаар энэ төслөөс манай Засгийн газар 34 хувийг эзэмшихгүй.

     “Оюу толгой” төслийн алдааг давтахгүй гэсэндээ тэр. Харин 34 хувийнхаа оронд АМНАТ хэлбэрээр ашгаа шууд хүртдэг аргачлалыг ашиглахаар тооцоолсон. Суурь АМНАТ нь таван хувь, Монголын талын эзэмшлийг орлуулах тусгай АМНАТ-ын таван хувь, өсөн нэмэгдэх АМНАТ-ын хувь гээд тооцвол нийт АМНАТ 19 хувь хүртэл байхаар тохироод буй. Урьдчилсан тооцооллоор, энэ төсөл жилд 400 орчим сая ам.долларын борлуулалтын орлогоос 47 сая ам.долларын АМНАТ төлж, төсөвт төвлөрүүлнэ. Ингэж тооцвол, “Оюу толгой” төслөөс даруй 2.75 дахин илүү АМНАТ авахаар байгаа юм. АМНАТ-ыг ийм өндөр хувиар тооцож гэрээлсэн түүх хаана ч байхгүйг дурдах нь зүйтэй. Дэлхийн уул уурхайн бүтээгдэхүүний гол тоглогч Австрали Улс л гэхэд АМНАТ-ыг 3.5 хувиар тооцдог.      

     Манай Засгийн газар энэ төсөлд 34 хувийг эзэмшихгүй гэдгийг дээр дурдсан, гэхдээ давуу эрхтэй 10 хувийн хувьцааг үнэ төлбөргүйгээр эзэмшинэ. Энэ бол “Оюу толгой”-н 34 хувьтай адилхан хөрөнгө оруулагч талтай ижил үүрэг хүлээх хувьцаа биш гэдгийг бид ойлгох ёстой. Давуу эрхтэй хувьцаа учраас “Бадрах энержи” ураны төслийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах 1.8 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтын зардалд манай Засгийн газар нэг төгрөг ч гаргахгүй, зээл болж ч үлдэхгүй гэсэн үг. Харин 10 хувьдаа ногдол ашиг авах буюу жил тутам 13 сая ам.доллар, төсөл хэрэгжих хугацаанд 400 орчим сая ам.долларын ногдол ашиг авна.        

    Төсөл хэрэгжих хугацаанд худалдан авах ажиллагаатай холбоотой бүх мөнгөн гүйлгээ Монголын аль нэг банкаар дамжих заалтыг тусгасан. Мөн бүтээгдэхүүний борлуулалтын орлогын 50-иас доошгүй хувь нь Монголын аль нэг банк болон Монголд бүртгэлтэй гадаадын банкны салбараар дамжихаар тохироод буй.

     Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улс уул уурхайн төсөл дээр гаднын хөрөнгө оруулалтыг авахдаа алдагдалтай гэрээ хийж ирсэн бол энэ удаад ашигтай байх тал дээр ач холбогдол өгч байна.

    Тиймээс Засгийн газар энэ хөрөнгө оруулалтын гэрээг оноос өмнө боловсруулан УИХ-д өргөн барих нь нэн тэргүүний асуудал байна. Цаашид төсөл хэрэгжээд эхэлбэл, дан ганц уул уурхайн орлогод төдийгүй боловсрол, соёл урлаг, технологийн салбаруудад ч гуравдагч хөршийн дэмжлэгийг авах боломжтой юм.

    Тэр тусмаа эрчим хүчний салбарт томоохон дэмжлэг үзүүлэх асуудал ч энд бий. Яг бодит байдал дээрээ манай улсын хөгжлийн хамгийн том саад эрчим хүчний асуудал гээд хэлчихэд буруудахгүй. Адаглаад түгжрэлийг бууруулж, метротой болох төсөл хэрэгжүүлэхэд Эрчим хүчний асуудлаа нэн тэргүүнд сөхөгдөнө. Тиймээс ураны төслийг урагшуулуулах асуудлыг нэг мөр шийдмээр байна.