Эргэлт.мн мэдээллийн сайт “Тэд бидний тухай” буландаа олон улсын хэвлэл мэдээллийн сайт, агентлагуудад Монгол Улсын тухай бичсэн нийтлэлүүдийг хөрвүүлэн хүргэдэг билээ.

            Тэгвэл энэ удаагийн “Тэд бидний тухай” буландаа Оксфордын их сургуулийн Байгал орчин, газарзүйн сургуулийн багш  Ариэлл Ахернийн нэгэн нийтлэлийг хөрвүүлэн хүргэж байна. Тэрбээр эл нийтлэлээ “Зүүн Азийн форум” сайтад “Монголын уул уурхайн компаниуд биет бус соёлын өвийг “устгаж” байна” гарчигтайгаар нийтлүүлжээ.

-ЗАРИМ УУЛ УУРХАЙН КОМПАНИ МАЛЧДЫГ “АЛБАДАН НҮҮЛГЭН ШИЛЖҮҮЛНЭ” ГЭЖ ДАРАМТАЛДАГ-

Монгол Улс даяар уул уурхайн 1000 гаруй лиценз олгогдож, эх орондоо ашиг хүртээх эсэх нь үл мэдэгдэх уурхайн хайгуул, олборлолт нь нүүдэлчдийн уламжлалт соёл, дэлхий дахинд танигдсан соёлын дүр төрхийг өөрчилж байна. Орон даяар үргэлжлэх уул уурхайн салбарын хайгуул, олборлолт ихэвчлэн говийн бүс нутагт идэвхтэй байдаг. Газар нутгийнхаа хувьд говийн бүс нь сэргээгдэх эрчим хүчний хувьд боломжит нөхцөл сайтай бөгөөд Монгол Улсын төрөөс ч “2015-2030 онд эрчим хүчний тухайд баримтлах бодлого”-ын хүрээнд Өмнөговь, Дорноговь аймагт нарны энергийн болон салхины цахилгаан станц барьж эхэлжээ.

            Гэсэн ч Монголын уул уурхайн салбарын томоохон хөрөнгө оруулалт, бүтээн байгуулалтаас гадуур нүүдэлчдийн мал аж ахуй, бэлчээрийн газар нутаг эзэмшиг тухай эрх маш ноцтой зөрчигдөж байна. Монгол Улсын Засгийн газар 2012 онд баталсан Байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээний тухай хууль болон бусад холбогдох хуулинд байгаль орчныг хамгаалах, нийгмийн хамгаалал, нүүлгэн шилжүүлэлт зэрэг эрх зүйн зохицуулалт дутагдаж, иргэд рүү чиглэсэн хамгаалалт муу.

            1990-ээд оны дунд үеэс эхлэн малчдын бэлчээрийн газар эзэмших эрх ноцтой зөрчигдөж, улсын хэмжээний хямрал болжээ. Албан мэдэгдэл, уул уурхайн лицензэд тусгаснаар ашигт малтмал олборлолт нь бэлчээрийн аж ахуй, нар, салхинаас үүсэлтэй сэргээгдэх эрчим хүчний төслийг “далдуур” няцааж байдаг. Үүний нэгэн жишээ нь, Дорноговь аймгийн Даланжаргалан сумын нийт нутаг дэвсгэрийн гуравны хоёр нь уул уурхайн олборлолтод шилжсэн явдал юм.

Сүүлийн жилүүдэд Монголын газар нутагт уул уурхайн ашиглалтын дээр уул амьсгалын өөрчлөлт сөргөөр нөлөөлж байгаа. Монголын говийн бүсэд бэлчээрийн мал аж ахуй эрхэлдэг иргэдээс интернэтээс авсан судалгаагаар “Малчдад тулгамдаж буй асуудлууд нь хууль, эрх зүйн нарийн, төвөгтэй байдал, оновчтой бус улстөр, эдийн засгийн бодлогоос үүдэлтэй гэсэн дүгнэлт гарсан. Мөн ил уурхайн олборлолт хурдацтай хөгжиж байгаа нь малчдын бэлчээрийн нутгийг сүйтгэж, экосистемийг алдагдуулж, биет бус соёлыг үгүйрүүлж байгаа юм.

Монгол Улсын Уул уурхайн тухай хуулинд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийх шаардлагатай. 2019-2020 онд НҮБ-ын тусгай илтгэгч, НҮБ-ын Хүний эрхийн зөвлөлөөс дээрх асуудлыг удаа дараа хөндсөн ч, монголчууд үүнд төдийлөн анхаарал хандуулдаггүй.

            Уур амьсгалын өөрчлөлт, уул уурхайн үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй бүс нутагт учрах эрсдэлийг хамгаалах тухай заалт Монгол Улсын Ашигт малтмалын тухай хуулинд байдаггүй. Тус хуулийн 41 дүгээр зүйлд “Уул уурхайн тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь учруулсан хохирлоо нөхөн төлөх үүрэгтэй” гэж тусгажээ.

Үүний дагуу ашигт малтмалын хайгуул, олборлолтын үйл ажиллагаатай холбоотойгоор өөрийн эзэмшлийн бэлчээрт мал аж ахуйгаа эрхлэх боломжгүй болсон малчдыг зарим компани эд зүйлээр хангаж, нөхөн олговор олгодог. Нөхөн олговорын хэмжээ янз бүр байх бөгөөд ихэвчлэн нууцлалын гэрээгээр хамгаалдаг аж. Гэвч зарим тохиолдолд малчдын бэлчээрт үйл ажиллагаа явуулж буй уул уурхайн компани нь малчдыг албадан нүүлгэн шилжүүлнэ гэж заналхийлдэг байна.

Энэ мэт “даварсан” үйл ажиллагаатай уул уурхайн компаниудыг зөвхөн үндэсний хууль тогтоомжоор хязгаарладаг. Гэсэн ч Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулдаг олонх компани нь санхүүгээ хувийн эх үүсвэрээс авдаг тул Олон улсын санхүүгийн корпорацийн гүйцэтгэлийн стандартыг дагаж мөрдөх шаардлагагүй болж байгаа юм. “Мөхөл” нь ойртсон монголчуудын нүүдэлчин соёлд “аврал” хэрэгтэй байна.