Байгаль орчин аялал жуучлалын яам нь өөрөө самрын наймаа хийдэг болсон ноцтой баримтыг үзэгч та бүхэнд хүргэж байна. Салбарын сайд Д.Сарангэрэл байгаль орчин, ан амьтан, ургамал, ус хамгаалах үндсэн гол үүргээ ор тас мартчихаад, самрын “наймааг”  орон даяар цэцэглүүлж байна гэхэд хилсдэхээргүй байна. “Наймаа” гэдэг үгийг одоохондоо хашилтад хийж байгаа юм. 

 

Эрхэм сайдын хилээр хуш модны самар гаргах, худалдан борлуулах тусгай зөвшөөрөл нэртэй байгаль орчинд нөхөж баршгүй хохирол учруулах, Монгол орны ой модыг тэр чигт нь устгах “төлөвлөгөө” амжилттай хэрэгжиж байна. БОАЖЯ-ны “мунхаг” шийдвэр, амар хялбар аргаар бэлэн мөнгөтэй болох хүсэлтэй иргэдийн гарт Богдхан уулнаас  эхлээд Хан хэнтийн нурууны хушин ой өдөр шөнөгүй мунадуулж байна. Монголд мунадуулж, боргоцойгоо “хураалгаагүй” хуш мод бараг үлдсэнгүй. 

 

Улсын тусгай хамгаалалттай Дархан цаазат Богд хан уулын хушин ойд мөхөл нүүрлэжээ. Мод хэрвээ ярьдаг байсан бол энэ хушин ойгоос гэнгэнэн ёолох хашгираан, цурхираан л тасралтгүй цуурайтахаар байна. 

 

Харамсалтай нь тэд ярьдаггүй учраас энд зөвхөн хүн гэгч ухамсарт араатнуудын бахдалтай инээлдэх авиа, цас чихруулан мацах чимээ, мод хөрөөдөх, мөчир хугалах дуу, аварга мунаны хуш модыг хайр найргүй нүдэх нүргээн л цуурайтаж байна. 

 

 

       Хамгийн ноцтой нь Богд хан уулын хушин ойд дураараа дургиж, байгаль орчныг ноцтой хохироож байгаа самарчдад Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам, Мэргэжлийн хяналт, цагдаагийн аль алинаас ямар ч хяналт алга. Тэд хуш модыг хүссэнээрээ сүйтгэж, хугалж, хөрөөдөж, хогоо хаяж, самрыг нь тонн тонноор нь зөөж, архидан согтуурч, хоорондоо зодолдож байхад хууль хяналтын нэг ч байцаагч тэнд очдоггүй гэнэ. Уг нь ойн тухай хуулиараа иргэн ахуйн зориулалтаар ихдээ 25 кг самар түүх зөвшөөрөлтэй бөгөөд нэг кг тутамд 500 төгрөг буюу 12500 төгрөгийн төлбөр төлж, зөвшөөрөл авах ёстой. Харин үйлдвэрийн зориулалтаар түүх аж ахуйн нэгж нэг кг тутамд 800 төгрөг төлж, зөвшөөрөл авах ёстой байдаг. Гэтэл Богд хан уулын хушин ойд самар түүж байгаа иргэдэд ямар ч зөвшөөрөл байхгүйгээр барахгүй нэг удаадаа нэг тонн орчим самар түүгээд уулнаас буудаг гэнэ. Түүнчлэн ууланд гархад нь ч, уулнаас буухад нь ч хэн ч шалгадаггүй учраас зөвшөөрөл авах шаардлага байдаггүй тухай ярьж байна. Тэд хэдийгээр хуш модыг мунадаж, мөчрийг нь хугачиж, боргоцойг нь түүснээрээ байгалиа сүйтгэж байгаагаа мэддэг ч мөнгө олох хүслээ түрүүнд нь тавьдгаа ч нуугаагүй юм. 

 

       Хууль бус самарчдад сүйтгэгдэж байгаа хушин ой ганцхан Дархан цаазат Богд хан уулын хушин ой биш. Тодруулбал, өнгөрсөн онд Архангай, Хөвсгөл, Төв, Булган, Хэнтий, Завхан, Өвөрхангай, Сэлэнгэ зэрэг 10 аймгийн 63 сумын хушин ойд самар их хэмжээгээр ургасан бөгөөд 2-4 жил тохиодог их ургацын жил 2020 онд тохиосон. Эдгээр аймагт өнгөрсөн оны есдүгээр сараас хойш давхардсан тоогоор 20 гаруй мянган хүн самар түүсэн гэх албан бус мэдээлэл бий. Зөвхөн Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараад гэхэд л 4000 гаруй хүн самар түүж байгааг орон нутгийн удирдлагууд нь мэдээлж байлаа. Товчхондоо Богд уулын хушин ой сүйдсэнтэй яг адилхан ийм дүр зураг дээрх 10 аймгийн 63 сумын хушин ойд бий болж байгаа гэхэд хилсдэхгүй. 

 

 

        Манай орны ховордсон төрөл зүйлд хамаарах хушин ойг мөхөлд хүргэж байгаа гол буруутан нь самарчид гэхээсээ илүү салбарын сайд нь буюу Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд Д.Сарангэрэл өөрөө гэж болно. Учир нь, тэрбээр 2020 оны наймдугаар сарын 27-ны өдөр А/577 буюу “Ойгоос хуш модны самар бэлтгэж, ашиглахыг бүсчилэн тогтоох тухай” тушаал гаргаж, 2020 оны есдүгээр сарын 10-наас 2021 оны гуравдугаар сарын 15 хүртэл хугацаанд самар ургасан бүх ойд буюу 10 аймгийн 63 сум, нийслэлийн ногоон бүс буюу Богд хан уулаас үйлдвэрлэлийн болон ахуйн зориулалтаар самар түүхийг зөвшөөрсөн байдаг. Түүнчлэн тэрбээр нийт самрын ургацын 30 хувийг л ахуйн болон үйлдвэрийн зориулалтаар түүхийг зөвшөөрч, үлдсэн 70 хувийг нь ойд нь үлдээнэ гэж мэдэгдэж байсан. 

 

        Салбарын сайд нь самар бэлтгэх хугацаа, газрыг нь зөвшөөрчихсөн учраас тогтвор суурьшилтай ажилгүй иргэд хушин ойнууд руу шуурч эхэлсэн. Улмаар хуш модны самрын 70 хувийг нь ойд нь үлдээнэ хэмээн мэдэгдэж байсан сайд Д.Сарангэрэл хууль бус самарчдад хяналт тавиагүй учраас өдгөө самартай уул бүр мөхлийн ирмэгт ирчихээд байна. Хэрвээ тэр самарчдад хуулийн дагуу хяналт тавьж, зөвшөөрөлгүй самарчидтай салбарын сайдын хувиар тэмцсэн бол хэдэн сая ширхэг хуш мод бүрэн бүтэн байж, ирэх жилүүдэд үр жимсээ өгөх байлаа. Мөхөл гэж онцлоод байгаагийн учир нь хуш модыг мунадаж, холтосыг нь хуулснаар тухайн мод хорхой шавжинд идэгдэж, шим шүүс нь урсаж, улмаар үхжиж эхэлдэг. Хуш моднууд үхжиж эхэлснээр ойн экосистем бүхэлдээ устана. Хушин ой уствал тэнд амьдардаг, самраар хооллодог 50 зүйл хөхтөн амьтан, дөрвөн зүйл хоёр нутагтан, 160 гаруй зүйлийн шувуу идэш хоолгүй болж, мөхөхөд хүрнэ гэсэн үг. Тухайлбал, Хуш модны самар, шилмүүс нь хур, сойр, самрын шаазгай зэрэг шувуу, жирх, хэрэм зэрэг мэрэгч, баавгай, гахай зэрэг амьтдын гол хүнс тэжээл нь болдог. Жирх, хэрэм 6-10 кг самрыг өвлийн идшиндээ нөөцөлдөг бол гахай өдөрт 2-2,5 кг самар иддэг. Түүнчлэн баавгай өдөрт 20-30 кг боргоцой идэж, 100-150 кг өөх тос хуримтлуулж байж ичээлдэг. Гэтэл хүмүүс хэт их хэмжээгээр самар түүж, ууланд самар жимс ховордоод ирэхээр баавгай дан ангаар хооллох шаардлагатай болдог бөгөөд сард 3-6 толгой буга, гахай зэрэг туурайтан амьтан барьж иддэг. Ингэснээрээ ойн туурайтан амьтдын тоо толгойг бууруулах нэг хүчин зүйл болдог байгаа юм. Түүнчлэн идэш тэжээлгүй болсон баавгай айлын хот руу орох тохиолдол ч хэд хэд гарч байсныг үзэгч та санаж байгаа биз ээ. Хууль бус самарчдын хушин ойн сүйтгэл Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд Д.Сарангэрэлийг тогтоосон хугацаагаар бол ирэх гуравдугаар сарын 15 хүртэл үргэлжилнэ. Түүнээс наана хэчнээн самарчин хэдий хэмжээний самар түүсэн, хэдий хэмжээний ой сүйдсэн мэдээллийг нэгтгэх боломжгүй гэх тайлбарыг БОАЖЯ-наас өгсөн. 

 

       2016 онд одоогийнхтой адил их ургацын жил тохиож байхад хууль бус самарчдын дунд 200 тэрбум төгрөг эргэлдэж байсан гэх судалгаа бий. Харин самар түүх зөвшөөрлийн төлбөр хэлбэрээр орон нутгийн санд 11 тэрбум төгрөг л орсон гэх. Өөрөөр хэлбэл, жилийн жилд хүмүүс зөвшөөрөлгүйгээр самар түүдэг гэдэг нь энэ тооноос харагдана. Түүнчлэн самрын бизнесээс хамгийн их ашиг олж байгаа нь самарчид биш Хятад ченжүүд. Манай улсаас урд хөрш рүү самар экспортлох зөвшөөрөлтэй 30 орчим аж ахуйн нэгж байдаг гэх бөгөөд ихэнх нь Хятад ченжүүдийн мөнгөөр үйл ажиллагаа явуулдаг. Тэд ихэвчлэн Хятад ченжүүдийн мөнгөөр иргэдээс самар худалдаж авах буюу зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Харин самар худалдаж авсан жинхэнэ эзэд буюу Хятад ченжүүд авсан самраа нутаг руугаа гаргамагцаа хэд нугалж ашиг олдог. Харин монголчууд тухайн үедээ сая төгрөг халаасалсан болоод л өнгөрдөг гэсэн үг. Үр дүнд нь сүүлийн 10 гаруй жил хуш модон ойн 40 орчим хувь нь үхжилд орсон гэх судалгааг мэргэжлийн байгууллагууд гаргаад байгаа. Монгол орны нийт ойн сангийн тавхан хувийг эзэлдэг хуш модон ойн 40 хувь нь үхжилд орсон гэхээр хэдхэн жилийн дараа Монгол орон самарны тухай яриад ч нэмэргүй болно гэсэн үг. Хуш мод ийм байдлаар мөхлийн ирмэгт ирчихээд байхад салбарын сайд нь самар түүх таван сарын хугацаа тогтоогоод, дээрээс нь самарчдаа ямар ч хяналтгүй орхисноос болж энэ жил хэчнээн хэмжээний хуш мод устаж байгааг тогтоох аргагүй байна. Товчхондоо байгаль экологийг хамгаалах ёстой Д.Сарангэрэл сайд Хятад ченжүүдийн талд ажиллаж байна гэхэд хилсдэхгүй болов уу. Тиймээс байгаль орчноо хамгаалдаггүй, ажлаа мэддэггүй сайд Д.Сарангэрэл та мэргэжлийн хүнд нь салбарыг нь өгвөл яасан юм бэ. Эс бөгөөс дулаан сандалдаа шигдэж суух зуур тань таны зөвшөөрлөөр хууль бус самарчид хушин ойг сүйтгэж, хятад ченжүүдийн халаас түнтийсээр байна.