УИХ-ын гишүүн Б.Пүрэвдоржтой цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

 

-УИХ-ын гишүүнээр та хоёр дахь удаагаа сонгогдон ажиллаж байна. Энэ хугацаанд 10 гаруй хуулийн төсөл санаачилсан. Онцлох хуулийн төслүүдээсээ дурдаач. Яагаад таны өргөн барьсан хуулийн төслүүд хэлэлцэгдэхгүй удаад байна вэ?

 

-УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон ажилласнаасаа хойш би 10 гаруй хуулийн төсөл өргөн барьсан. Харамсалтай нь, эрх баригчид цөөнхийн бүлэг ялангуяа ард түмний амьдралд ойр, тэдний санаачилгаас урган гарсан хуулийн төслүүдийг хэлэлцүүлэхгүй хойшлуулдаг тал байна. Одоогоор дөрвөн хуулийн төсөл нь хэлэлцүүлэхэд бэлэн болсон байгаа. Гэвч хэлэлцэх асуудлын дараалалд оруулж өгсөнгүй. Үүнээс хамгийн чухал нь НӨАТ-ыг таван хувь болгох хуулийн төсөл байсан. 

 

Хоёрдугаарт, хуурамч шатахуун оруулж ирж үйлдвэрлэдэг компаниуд байна. Энэ нь автомашины эд ангийг гэмтээх зэргээр иргэдэд хүндрэл үүсгэдэг. Үүнийг цэгцлэх цаг болсон. Тиймээс керосин, нафта хэмээх хуурамч шатахууны гол түүхий эд болдог бодисыг импортлоход онцгой албан татвар ногдуулах хуулийн төсөл өргөн бариад буй. 

 

Гуравдугаарт, малчин, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчийн тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн төлүүлэх тухай хуульд өөрчлөлт оруулахаар төсөл өргөн барьсан. Эдийн засаг хүндэрсэн, иргэдийн орлого багассан, зарим аймагт өвөлжилт хүндэрсэн энэ цаг үед малчид нийгмийн даатгалын шимтгэлээ нөхөн төлөх боломжгүй болж байгаа юм. Иймд урин дулаан цаг хүртэл нэг жилээр нөхөн төлөх хугацааг хойшлуулах санал гаргасан. Хамгийн сүүлд "Зөрчлийн тухай хуулиар шийтгэгдсэн иргэн, хуулийн этгээдэд өршөөл үзүүлэх тухай" хуулийн төсөл өргөн барьсан. Тодруулбал, 2017 оны долдугаар сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлсэн Зөрчлийн тухай хуулиар давхардсан тоогоор дөрвөн сая иргэн 650 орчим тэрбум төгрөгөөр торгуулсан байна. Энэ хууль батлагдсанаар нэг сая гаруй иргэнд өршөөл үзүүлж, төлбөр төлөхөөс чөлөөлөгдөх юм. Мөн Зөрчлийн хуулиар баривчлагдсан иргэд чөлөөлөгдөх боломжтой. Иргэдэд хүндрэл үүсгэсэн маш хатуу хууль гэж боддог.

 

-Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын /НӨАТ/ тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд НӨАТ-ыг таван хувь болгох талаар тусгажээ. Ингэснээр иргэн, аж ахуйн нэгжид ямар боломж нээгдэх юм бэ?

 

-Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар нь татварын бүртгэлийн системийг сайжруулах зорилготой. Дэлхийн ихэнх улсад нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг буцаан олгох хууль үйлчилдэг. Манай улсад татварын хувь хэмжээг буцаан олголтоороо дэлхийн дундаж үзүүлэлттэй явдаг гэх судалгаа бий. Тэгэхээр энэ үзүүлэлтийг нэмэгдүүлэхийн тулд одоо олгож байгаа арван хувийг таван хувь болгох зайлшгүй шаардлагатай. 

 

Манайд 170 орчим мянган аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулдаг. Үүнээс 40 орчим мянга нь НӨАТ олгож, тайлан тооцоо гаргадаг байна. Энэ нь бага орлоготой аж ахуйн нэгжүүд арван хувийн НӨАТ төлөхөд хүндрэл үүсгэж байна. Өөрөөр хэлбэл, жижиг, дунд үйлдвэр эрхлэгчид татварын дарамтад орж хөгжиж, бойжиж чадахгүй байгаа юм. Харин НӨАТ-ыг таван хувь болгочихвол дор хаяж 80 гаруй мянган аж ахуйн нэгж татвараа бүрэн төлнө гэсэн тооцоог гаргасан. Ингэснээр татварын бааз нэмэгдэж, барааны үнэ буурах боломжийг нээж өгнө. 

 

Цаашид иргэн аж ахуйн нэгжийн татвар төлөх сонирхол нэмэгдэнэ. НӨАТ өндөр байхаар аж ахуйн нэгжүүд татвараа зугтаад байна. Ийм давуу талтай хуулийн төслийг Засгийн газар, Их хурал дэмжээд яаралтай хэлэлцүүлэх хэрэгтэй гэж бодож байгаа.

 

-Уг хуулийн төслийг та өнгөрсөн парламентын үед өргөн барьсан. Гэвч хуулийн төслийг олонхийн бүлэг дэмжихгүй унагааж байсан. Энэ талаар та “Сөрөг хүчний өргөн барьсан хуулийн төслийг шахан хавчиж байна” гэх байр суурь илэрхийлж байв. Одоо ч энэ байдал хэвээр үргэлжилж байна уу?

 

-НӨАТ-ын тухай хуулийн төслийг би өнгөрсөн жил өргөн барьж, Их хурлаар хэлэлцүүлэх явцад төслийг унагаасан. Шинэ парламент бүрэлдсэн тул хуулийн төслийг дахин өргөн бариад байна. Миний хуулийн төслийг хамгийн гол эсэргүүцдэг хүн нь Сангийн сайд Ч.Хүрэлбаатар. Магад дахиад хуулийн төслийг эсэргүүцэх байх. Гол нь иргэдийн санаачилгаар өргөн барьж байгаа хуулийн төсөл учраас нийт гишүүд дэмжинэ гэдэгт итгэлтэй байна.

 

-Ардчилсан нам хүчтэй сөрөг хүчин байж чадахгүй байгаа юм биш үү?

 

-Манай нам сөрөг хүчнийхээ үүргийг хангалттай гүйцэтгэж байгаа. Харамсалтай нь, МАН-ынхан дөрөв дэх засаглал гэгдэх хэвлэлийнхнийг худалдаж авчихаад манай мэдээллийг олон нийтэд бүрэн хүргэхгүй байна. Ардчилсан намын бүлгийн бүх гишүүд хөдөө аж ахуй, нийгэм, боловсрол, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийн хамгаалал, эдийн засаг зэрэг бүх салбарт анхаарал хандуулж байр сууриа илэрхийлсэн. Гэвч хэвлэлийнхэн нийтэд хүргэх ажлыг хийхгүй байгаа юм. Хэвлэлийнхнийг худалдаж авсан МАН-ынхан биднийг үг дуугүй байгаа мэт харагдуулж байна. Тиймээс хэвлэлийнхэн сөрөг хүчний гишүүдийг үгийг хүргэх хэрэгтэй.

 

-Ардчилсан нам саяхан X Их хурлаа зохион байгуулж, намын дүрмээ шинэчилсэн. Гэтэл намын хурлыг дүрмийн дагуу зохион байгуулаагүй гэх маргаантай асуудлууд гарч байна. Та намынхаа Их хуралд оролцсон уу?

 

-Би намынхаа олонхын талд байдаг. Саяын хурал манай намын ҮБХ болон намын гишүүдийн олонхын саналаар зохион байгуулагдсан. Уг хурлын үйл ажиллагааг би дэмжин намын Их хурлын тэргүүлж, хурлыг удирдан зохион байгуулсан. Ардчилсан намын X Их хурлаар намын дарга болон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчдийг сонгох зарчимдаа өөрчлөлт оруулсан.  Урьд нь эдгээр нэр дэвшигчийг тодруулахдаа намын нийт гишүүн буюу улс орон даяар санал асуулга явуулж тодруулдаг байв. Энэ нь намын нийт гишүүдийг хагалган бутаргах сөрөг үр дагавартай юм байна гэж үзээд дүрэмдээ өөрчлөлт оруулсан. Өөрөөр хэлбэл, намын даргад нэр дэвшигчид ҮБХ-ны хурлаар орж, үүнээсээ хамгийн өндөр санал авсан хоёр хүнийг намын Их хурлаар хэлэлцүүлж, сонгодог байхаар дүрэмд өөрчлөлт оруулсан. Энэ бол хуучин байсан дүрэм. Хуучин дүрэм хэрэгжсэнээр намын дотоод зохион байгуулалт илүү сайжирна гэж үзсэн.

 

-Намын даргын сунгааныг явуулахаа больж байгаа юм байна. Гэтэл зарим гишүүд намын даргын сунгаан байх ёстой гэсэн байр суурьтай байгаа. Тухайлбал, намын хуучин дарга С.Эрдэнэ энэ асуудлаас болж, УБЕГ-т гомдол гаргасан. УБЕГ-аас гомдлыг нь хүлээн авч намын тамга, тэмдгийг хүчингүй болгосон байна лээ. Гэтэл Улсын дээд шүүхэд улс төрийн намын бүртгэл хамааралтай гэж намын зарим гишүүн тайлбарлаад байна. Эрх зүйн хувьд аль нь зөв юм бэ?

 

-Аль алиных нь ярьж байгаа зөв. Дүрмийн хүрээнд аль газар нь ямар асуудлаа хариуцдаг вэ гэдгийг судалж үзээгүй байна. Хүмүүс асуудлаа ярилцаад шийдэлд хүрэх хэрэгтэй. Монголчуудын нэг муу тал байдаг. Биенээ давж байж салдаг. Ийм зүйл манай намд ажиглагдаж байна. Энэ нь сөрөг үр дагавар дагуулж байгаа юм. Тэднийг хурдан хэл, амаа ололцоно гэж итгэж байгаа.

 

-Танай намынхан ирэх оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших хүнийхээ талаар ярилцсан уу. Ерөнхийлөгч Х.Баттулга сонгууль нэр дэвших боломжгүй болчихсон юм уу?

 

-Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг батлалцсан хүний нэг нь би. Тухайн үед Үндсэн хуулийн эхийг барьж батлуулахад онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн УИХ-ын гишүүн асан Д.Лүндээжанцан, УИХ-ын гишүүн Бямбацогт нар Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга асан З.Энхболдтой уулзаж, энэ асуудлаар зөвшилцөлд хүрсэн. Тэд Х.Баттулга Ерөнхийлөгч ирэх оны сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм гэж үзээд 2025 оноос хэрэгжих заалтыг авч хаясан. Өнөөдөр энэ зөвшилцөл дээрээ хэвээрээ байгаа гэж ойлгож байгаа. Тиймээс Ардчилсан намаас Х.Баттулга дахин дэвших боломжтой. Бид ч гэсэн Ерөнхийлөгчөө дэвшүүлэхийн төлөө ажиллана.

 

-Цар тахлын үед Засгийн газраас авч хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээг та хэр бодитой арга хэмжээ гэж харж байна вэ. Коронавирусийн халдвар жилийн өмнөөс биднийг отсон. Үүнд хэр бэлтгэлтэй байсан гэж үзэж байна. Сөрөг хүчнийхэн үүнд ямар хяналт тавьж байгаа бол?

 

-Би төсвийн зарлагын хяналтын дэд хорооны даргаар ажиллаж байгаагийн хувьд дээрх асуултад хариулт өгье. Өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард Цар тахлын эсрэг хууль УИХ баталж, Засгийн газарт онцгой эрх өгсөн. Тодруулбал, 2020 оны төсвийн зардлын хэмжээнд тодорхой арга хэмжээг хэрэгжүүлж ковидын эсрэг арга хэмжээ авах хэмжээнд зарцуулах эрхийг олгосон. Харамсалтай нь, өнгөрсөн хугацаанд буюу тавдугаар сард авсан арга хэмжээнээс иргэдэд дэмжлэг болох нь ховор байсан. Засгийн газрын бас нэг хариуцлагагүй үйлдэл нь таван сараас хойш хоёрхон сарын хугацаанд 800 тэрбум төгрөгийн илүү зардал гаргасан байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл,  дээрх зардлыг Засгийн газар  Их хурлын олгосон эрхээс хэтрүүлж зарцуулсан байна. Үүнийгээ өнгөрсөн наймдугаар сард төсөвт тодотгол хийхдээ залруулж, дураараа хийсэн зүйлээ зөв болгосон. Энэ илүү зардлаа УИХ-ын сонгуульд зарцуулж, сонгогчдын саналыг худалдаж авснаар МАН дахин олонх болсон гэж ойлгож болно.

 

-Коронавирусийн нөлөөгөөр манай улсын эдийн засгийн нөхцөл байдал хүндэрч, ирэх онуудад амаргүй цаг хугацааг туулах нь. 2021 оны төсвөө маш өөдрөгөөр төсөөлж баталсан. Төсөвт тодотгол хийх асуудалд та ямар байр суурьтай байгаа вэ?

 

-Ирэх оны төсөв тодотгол хийх зайлшгүй шаардлага бий. 2020 оны төсөвт дөрвөн сарын өмнө тодотгол хийсэн. Гэтэл энэ хугацаанд нэг их наяд төгрөгийн орлого дутсан байна. 2021 оны төсвийг алт, зэс, түүхий эдийн үнэ өндөр байна 42 сая тонн нүүрс экспортолно гээд маш өөдрөгөөр төсөөлж баталсан. Хэдийн алт, цэсний үнэ дэлхийн зах зээлд өндөр үнэтэй байгаа ч нүүрс хангалттай гарч чадахгүй. Энэ бүхнээс харахад төсвийн орлого тасалдах нь тодорхой. Тиймээс үрэлгэн төсвийн хөрөнгө оруулалтаа царцааж, эдийн засгаа дэмжих арга хэмжээ авах шаардлагатай. Цаг үе хүнд байгаа энэ үед юун музей, нутгийн захиргааны ордон барих. Эрх баригчдад хэлж байсан миний үг удахгүй орой руу нь орно. Ирэх онд хамгийн түрүүнд төсвийн тодотгол хийх хэрэгтэй.

-Нийгэмд анхаарал татаж байгаа гол сэдэв нь Эрүүгийн хуулийн 13, 14 дүгээр заалтад нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөл байна. Тодруулбал, хуулийн төсөлд худал мэдээлэл түгээсэн хэргээр сэтгүүлчид 1-5 жил хорих ял, хэвлэл мэдээллийн байгууллагад 10-80 сая төгрөгийн торгууль оногдуулна гэж тусгасан. Энэ нь үг хэлэх үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх гэсэн Үндсэн хуулиа зөрчиж байгаа юм биш үү. Цаашид үүнийг хэрхэн зохицуулж болох вэ?

-Би нэг зүйлд хатуу байр суурьтай байдаг. Хэвлэлээр намайг гүтгэж, доромжилсон ч түүнийг шүүхэд өгөх хэрүүл тэмцэл хийхгүй гэдэг. Тэгэхээр МАН Засаглалын гурван хэвлэлийг бүтнээр эзэмшиж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, хууль тогтоох байгууллага буюу Их хуралд 62-уулаа, гүйцэтгэх эрх эрх мэдлийн буюу Засгийн газар дээр 100 хувь хяналт тавьж байгаа. Мөн шүүх эрх мэдлийг Шүүхийн тухай хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр намынхаа дэргэд авчирж байна. Түүнчлэн Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх “Чөлөөт зах зээл байхгүй шүү” гэж хэлсэн. Дээр нь орон нутгийн эрх мэдлийг босоо тогтолцоотой болгохыг санаархаж, Засаг, захиргааны нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулиар зохицуулж байна. Ингэснээр аймаг, орон нутагт ажиллах, төрийн албан тушаалтнуудыг яамнаас томилдог байхаар хуульчилсан байна лээ.  Хамгийн эцэст нь дөрөв дэх засаглалыг гартаа оруулж, Хууль зүйн сайд нь иргэдийн үг, хэлэх, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн хэвлэн нийтлэх, үг хэлэх эрхийг хязгаарласан хуулийн төсөл өргөн барилаа. Ингээд хэвлэл мэдээллийг салбарыг худалдан авахыг санаархаж байгаа юм. Эрх баригчдын санаачилсан бүх хууль тогтоомж нь социализмын хэв шинжийг агуулсан нийгэм рүү гулсан оруулж байна. Тиймээс манай намынхан хурдан нэгдэж, 30 жилийн өмнө олж авсан эрх чөлөөгөө хамгаалах хэрэгтэй байна.