“Хүзүүгүй, хужаа, алуурчин жонхуу...” гээд л Ардчилсан намыг төрийн эрх барих дөрвөн жилд, зүүгээгүй нэр, дуулгаагүй хоч, зүхээгүй хараал гэж байгаагүй, ард түмэнд.

     Төв талбай дээр Э.Бат-Үүлийг олон жил “алуурчин” хэмээн цоллож, огцруулах жагсаал болж байхад тухайн үеийн хотын дарга “Энэ эрх чөлөөг олгох гэж бид тэмцсэн юм аа” гээд албан тасалгааны цонхоор хараад зогсож байсан гэх нь ч бий. Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийг сонгуульд нэр дэвшиж байхад нь “Хүзүүгүй, хятад” гэж хүртэл доромжилж байлаа. Тэр үед хэвлэлийг, иргэдийг хэнийг нь ч тэр буруутгахгүй, хэнд ч гомдохгүйгээр ээждээ очиж үнсүүлээд гарч байсныг олон харж байв.

     Ерөнхий сайд асан Н.Алтанхуяг, Ч.Сайханбилэг, Сангийн сайд асан С.Баярцогт зэрэг төрийн өндөр дээд албан тушаал хашиж байсан хэн бүхнийг элдвээр цоллож, нэр хоч зүүж байсан ч тэд хэвлэлийн эрх чөлөөнд халдаж байсангүй.

        Хэдийгээр Ардчилсан намын үед тарьсан балаг их байсан ч тэд эрх чөлөөг үнэлдэг, иргэдээ сонсдог байсан гэдэгтэй маргах хүн байхгүй биз. Үнэндээ Ардчилсан намын үед үг хэлэх үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх чөлөөг олгож байлаа. Тэр байтугай элдэв хоч зүүлгэж, хэвлэлээр өдөр болгон бичсэн ч хууль хяналтын байгууллагад хандах нь битгий хэл өөрсдийгөө өмөөрсөн нэг ч тайлбар хийж байсангүй. Өнгөрсөн лхагва гарагт УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг “Хүнийг цагдан хорьчхоод хугацааг нь сунгаад байдаг. Нэг сараас 12 сар хүртэлх хугацаатайгаар хорих ч тохиолдол бий. Бүтэн жил тамлаж шоронд байлгадаг. Энэ байдлыг цэгцэлье гэсэн юм. Монгол хүний эрх, эрх чөлөө гэдэг зүйл шорон гянданд ороход маш амархан болсон байна. Өнөөдөр амьдралдаа сэтгэл хангалуун хүн байгаа юм уу. Хүний эрхийг зөрчдөг, дуугарсныг нь шоронд хийдэг, айлгадаг нийгэм л болчихлоо шүү дээ. Эсвэл мэдрэхээ больчихсон юм уу. 1990-ээд оны сүүлчээр намайг багш байхад Монголын нийгэм нэг ийм байсан. Гэхдээ тэр үеийн МАН-ынхан ардчилсан үзэл санааг нухчин дараагүй юм шүү” хэмээн шогширч харагдана лээ.

      Үнэхээр ч сүүлийн үед хэлэх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх Үндсэн хуулиар олгогдсон  эрхээ эдэлж чадахгүй байна, монголчууд. Үгээ хэлснийхээ төлөө шалгуулж, цагдуулж, торгуулах нь наад захын ажил болсон. Адаглаад жагсаал хийхэд хүртэл зөвшөөрөл авч, зөвшөөрөлгүй бол ачигдах дээрээ тулсан нь ч нууц биш.

      Ардчилсан гэх нэрийг Ардчилсан нам дангаараа зүүх биш ард түмэнд олгосон эрх чөлөө, үзэл санааны чөлөөт сэтгэлээ юм. Гэтэл ардчилсан нийгэмд үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх гэдэг зүйл нэр төдийхөн болж, цаасан тэмдэглэсэн нэр төдий зүйл болж хувирах нь. Цахим орчин хөгжсөн энэ цаг үед эрх баригчид, улс төрийн томчууд ард түмнээс үг шүүмжлэлт үг сонсохоос үхтлээ айж байна. Ингэхдээ хууль дүрмээ өдөр өдрөөр чангатгаж, зөрчлийн эрүүгийн хэрэгтэн олон болж байгаа юм.

    Өнөөдөр улстөрчдийг, эрх мэдэлтнүүдийг шүүмжилж бичснийхээ төлөө сэтгүүлчид хууль хяналтын байгууллагын үүд сахих л ажилтай болсон. Угтаа бол төрд суугаа томчуудын гомдолд цагдаа, хуулийн байгууллагынхан дарагдаж байна. Аль ч намын үед ард түмэн төрийн эсрэг дуугарч, болж бүтэхгүйг шүүмжилж ирсэн. Гэтэл сүүлийн дөрвөн жилийн хугацаанд төрийн томчуудыг шүүмжилсэн хүн болгон хуулийн байгууллагаас анхааруулга сануулга авч, шалгуулдаг жишиг тогтоод удаж байна.

     Саяхан даа шог зураач залуу төрийн өндөр дээд албан тушаалтныг шүүмжилж зурсныхаа төлөө хуулийн байгууллагад шалгуулж, Эрүүгийн цагдаагийн албанаас мөрдөн шалгах ажиллагаа хүртэл явуулж байв. Яг үнэндээ манайх хэвлэлийн хагас эрх чөлөөтэй, түүнийгээ хамгаалж үлдэхэд ч амаргүй болоод буй. Эрүүгийн хуулийн өөрчлөлтөөр мөрдөн шалгах ажиллагааны нууцтай холбоотой хуулийн заалт орж ирсэн нь мөнөөх хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө, иргэдийн мэдэх эрхэнд халдсан үйлдэл. Үүнийг монголын сэтгүүл зүйд үйл ажиллагаа явуулж буй хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд дуу хоолойгоо нэгтгэн эсэргүүцсэн ч Их хурал дээр зүтгүүлсээр л байгаа.

       Манай улс эрх эрх чөлөөг дээдлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх индексээрээ дэлхийд сүүл мушигаж байгаа гэх судалгаа ч бий.

      Хэдийгээр Ардчилсан намын үед алдаатай олон үйлдэл байсан ч тэд адаглаад хэвлэлийн эрх чөлөөг, иргэдийн үг хэлж, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрхийг хүндэтгэдэг байлаа. Энэ бол Монголд хэвлэлийн эрх чөлөө байхгүй, байхыг хүсэгчдийг нь нухчин дарлаж, үгүй хийж байгаа ганцхан бөгөөд хамгийн тод жишээ. Монголд тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж байгаа хэвлэл мэдээллийн байгууллага бүрд эх орныхоо, монголчуудын, байгалийн, авлига, хээл хахуулгүй, хууль бус зүйлгүй ирээдүйн төлөө хийсэн эрэн сурвалжлах сурвалжилга, нийтлэлийнхээ төлөө хууль, хяналтын байгууллагад очиж байцаалт өгсөн, байцаагчийн хахир хатуу асуултад сандран сандран хариулсан, айж, мэгдсэн сэтгүүлч, сурвалжлагч байгаа нь үүний баталгаа юм.