Үхлийн талаар үнэндээ айхтар боддоггүй. Цаг нь болоогүй гэж санаа амрах, цаг нь болоод дэргэд ирсэн ч айж тэвдэхгүйгээр хүлээн авах сан гэсэн зориг төрдөг. Харин хүслээ гүйцээхгүй байхаас, хангалттай хайрлаж амжихгүйгээр буцахаас л эмээдэг. Гэнэн ийм нэг бодлыг минь  хэн нэгэн “Тэгээд энэ хоёр чинь нэг шүү дээ, чи хүслээ гүйцээхгүй байна гэдэг чинь үхэж байгаа хэрэг шүү дээ” гэж үгүйсгэх нь ч лавтай.

          Гэхдээ миний, хэн нэгний үгүйсгэх дээрх бодлоос чухал нь амьдрал эхлэл биш, үхэл төгсгөл биш юм байна. Үүнийг “95 зүүдний хүн” кино бидэнд хэлж өгч байна. Хэлэх хэлэхдээ бүр тун сонирхолтойгоор зохиолоо бичиж, хоёр цаг хугацааг дамнуулан төөрөгдүүлэн байж хэллээ. Магад киноны зохиолыг шууд энэ санаагаараа бичиж болох байсан ч хувь тавиланг өөрөөр эргүүлж, дүрийнхээ өмнөөс бодож, төсөөлж, “Хэрэв армийн цэргүүд ийм байвал ямар вэ...” гэсэн санааг дэвшүүлж, үзэж байгаа үзэгчид “Сонирхолтой л юм” гээд цааш бодож амжаагүй байхад бүр ч сонин эргэлт хийгээд “Тэгвэл  өөрөөр бүр ийм байвал ямар вэ” гэсэн дахин эргэцүүлэл рүү хөтөлжээ. 

          Үзсэн хэн ч ганцхан утгаар ойлгож, нэг  санаагаар бодох аргагүй юм. Харин үзэгч өөрийн оюун санаанд юуг “өлгөн” авах нь өөр өөрсдийн хэрэг. Киноны үйл явдлаас товч дурдахад, Мөрдөгч залуу Төмөрийн биед өөр нэг хүн орж хүн ам ины хэрэг үйлдэнэ. Сонин нь тэр өөрийнхөө биед орж байгаа хүний хэргийг өдөр нь мөрдөнө. Өглөө сэрэхэд л нэг хүн хөнөөгдсөн байх бөгөөд өөрөө түүнийгээ зүүдэлсэн байна. Үүнээс цааш өөрсдөө үзэж, өөрсдийнхөөрөө бодоорой. Энэ бол зүгээр л санааны ердөө л өнгөн давхарга.

                Ихэнх киноны үйл явдал хэн ч таахад, ойлгоход тун амархан байдаг. Ээжийгээ хайрлаарай гэдэг санааг илэрхийлэх гэж байгаа бол хүүгээр нь хөтлөөд л үйл явдлаа өрнүүлчихнэ. Мэдээж уяраагаад, уйлуулчихна. Тэгээд л гайхамшигтай сайн бүтээл болох нь ч бий. Хамгийн сонин нь бид үзээд, уйлаад ханахгүй. Тун тодорхой тийм санаа, мэдрэмжийг давтан, давтан үзээд л байна. Тийм нэг тойргоос “95 зүүдний хүн” татан гаргалаа, олон үзэгчийг. Үзсэн хэн бүхэн бодож байна, эргэцүүлж байна. Магад энэ л найруулагч, энэ баг хамт олны гол зорилго байсан биз ээ. Үзэгчийн хувьд киноноос өөрийнхөөрөө түүсэн санааг хуваалцаж байна. Мэдээж би үлдээсэн л байгаа, бүрэн гүйцэт бодож, олж хараагүй байх нь мэдээж. Гэхдээ олж хараасай, ойлгоосой, өөрсдийнхөөрөө авах зүйлээ аваасай гэж бичсэн, найруулсан, бүтээсэн киноноос нэг ч болов зүйлийг бүрэн тунгаах сан л гэж хичээлээ.

       Эд хөрөнгийн шунал бол олон л бүтээлд гардаг, бидний угаас мэдэх сэдэв. Ийм шунал угаас хэзээ ч сайн зүйл дагуулдаггүй. Эл кинонд энэ санаа байх ч цаашлаад хүний хувь тавилантай холбогдож байгаа нь сонирхолтой, шинэлэг, өөр өнцөг байв.

             Хорвоо ертөнцтэй бүрэн ч танилцаж амжилгүйгээр, түүний жинхэнэ мөн чанар, аз жаргал, зовлон гуниг руу оролгүйгээр бага залуудаа бүхнийг орхин одож байгаа хэн бүхэн гунигтай. Мэдээж энэ санаа ч мөн бүтээлд багтсан байх бөгөөд мөн л өөр зүйлийн шижимтэй холбогдоно. 

      Өшөө хорсол. Энэ бол хэзээ дуусашгүй үргэлжилдэг зүйл юм байна. Хэрэг хэдий өнгөрсөнд үлдэж, тэндээ хаагдсан ч өшөө хорсол бол хүний зүрх сэтгэлд мөнхийн халуунаараа байж, заавал хариугаа авч байж бөхдөг, унтардаг зүйл аж. Кинонд цэргүүд нь өөрийг нь хөнөөснөөс хайртай эмэгтэйгээ хайрлаж чадаагүй залуугаараа хорвоог орхисон дэслэгч Пүрэв он удаан жилийн дараа мөрдөгч Төмөрийн биед шөнөөр орж, өөрийг нь хөнөөсөн цэргүүдийг олж уулзан, ямархан амьдарч байгааг нь мэдээд нэг нэгээр хөнөөнө. Тэгэхээр өшөө хорсол аль ч цаг хугацаанд үргэлжилдэг гэдэг энэ киноны хэлэх гэсэн санааны нэг жигүүр.

                    Эдгээрээс илүү ойр бодогдсон нэг зүйл бол  “Нээрээ ийм бодит түүх байсан юм биш биз" гэсэн бодол. Үгүйдээ л биднийг төрөхөөс өмнөх цаг хугацаанд амьдарч байсан хүмүүс өнөөдөр хэн нэгний дотор дутуу хайрласан нэгнээ хайрлах гэж, гүйцээгээгүй хүслээ гүйцээх гэж явахыг үгүйсгэх аргагүй юм" гэсэн хүлээн зөвшөөрөлт, ингэж сэтгэсэн, үзүүлсэн бүтээл бий юу гэх цаашдын эрэлд ч гахлаа.. Эдгээрээс амьдарна гэдэг юуны ч эхлэл биш, үхээд бүх зүйл дуусахгүй юм байна гэдгийг л илүүтэй ойлгож, энэ нас, урьд насны тухай анх удаа шахам нухацтай эргэцүүллээ. Энэ нас цаг хугацааны нэгэн өртөө ч байж болох юм. Харин буцахгүйгээр дараагийн өртөөнд суугаад аян замаа үргэлжлүүлдэг ч юм шиг. 

Мэдээж киноны зохиолыг нь бичиж, найруулсан хүний бүтээлдээ дэвшүүлж буй санаа, бодож олсон шийдэл, өнөөх л “Ийм байвал ямар вэ” гэсэн өнцгийг хүмүүс өөрийнхөөрөө хүлээн авч санал нийлнэ, нийлэхгүй.. Аль нэг кино, зохиол, юу ч байсан санаа л өгч байгаа, үзсэн үзэгчдэд өөрөөр харах боломжийг олгодог зүйл учир урд нас, хойд нас, өш хонзон гэх зүйлсийн тухай хөндөн өөрийн бодол сэтгэмжээр урлан, найруулан хүргэж байгаа нь энэ аж. Магад энэ сэдэв өөр нэгний санаанд орж болох ч ингэж үзүүлж чадах нь ганцхан тэр юм байна.

             Тиймээс бодож, сэтгэж, өөрөөр харуулах гэж зүтгэсэн, үзэгчдэд өөр мэдрэмж, өөр санааг өгөх гэж зорьсон П.Дэлгэрбаяр найруулагчид баяр хүргэе. Тэр угаас зүгээр нэг бүтээл үзүүлэхгүй гэдгийг үзэгчид хэдийнэ мэддэг, анадаг, хүлээдэг болсон. Яагаа вэ, “Төрийн дайсан”, “Амьдрал төсөл”, “Дурлалын гэмт хэрэг”, “Найзууд”, “Илд цэцэг”, “Бууны сумыг буцааж болохгүй” зэрэг бүтээлээрээ хэдийнэ харуулсан шүү дээ.  Харин “95 зүүдний хүн” киногоороо өөрийгөө хэд дахин баталлаа. Эргэлт, өрнөлөөр баялаг байсан шиг ээ цоо шинэ эргэлт хийж чадлаа.