-Тэнгэрт хадсан үнэтэй зуслангийн газрыг газрын албаныхан нийлүүлдэг үү-

           Зуслангийн газар очих ёстой иргэддээ биш ченжийн гарт очоод, “тэнгэрт хадчихсан” юм байна. Гэр бүлийн хэрэгцээний буюу ганц айлын газар зарах хүн ховор аж. Харин хамгийн багадаа 2-4 айлын газар зарах ченжийн зар цахим сүлжээг дүүргэжээ. Нэгэн үе хотын төвд газартай болохын тулд үхэн хатан тэмцэлддэг байсан нийслэлчүүд өдгөө чиглэлээ өөрчилж, зуслангийн байршлыг онилох болсон. Өвөлжин утаанд утагдсан иргэдийн алга дарам зуслангийн газартай болох хүсэлтэй зэрэгцэн газрын наймаа хэдэн арван хувиар нэмэгдэж, үнэ нь тэнгэрт хадах болсон. Бид газрын үнэ ханш сурвалжлахаар Баянзүрх дүүрэг, Гачуурт зуслангийн бүсийг зорилоо.

УУЛЫН ЭНГЭР, НАЛУУ ГАЗАР 9.0 САЯ ТӨГРӨГИЙН ҮНЭТЭЙ БАЙНА

         Хотын төвөөс 20 км давхиад Гачууртын эцэс хүрдэг юм байна. Гачууртын эцсээс баруун эргэвэл Хар усан тохой, Багахундай, Арцатын ам зэргийг чиглэнэ. Өнгөрсөн жил энэ чиглэлд автозам тавигджээ.

 “Арцатын аманд дөрвөн айлын газар зарна. Нэг айлын газар нь 9.0 сая төгрөг. Тэгшхэн, цэвдэггүй, харууц сайтай, улсын тог 200 метр, худаг хоёр километрийн зайтай, булаг, модтой ойрхон” гэж нэмэлт тайлбар бичсэн зарын эзэн рүү залгалаа.

        Тэрбээр “Шинэ тавигдсан засмалаас дөрвөн километр шороон замаар явна. Газрын албанд таньдаг хүн байгаа учраас нэр асуудалгүй шилжүүлээд өгнө. Татвар төлчихсөн, гэрчилгээ гарсан, хянан баталгаа хийлгэсэн, бичиг баримт асуудалгүй. Хашаагүй газар байгаа” гэв. Түүний зааж өгсөн замаар дөрвөн километр явж, заасан газарт нь очвол уулын энгэр, налуу, жалгатай, хөдөө зэлүүд газар байх ажээ. Газраа эзэнтэй гэдгийг мэдэгдэхийн тулд дөрвөн буланд нь машины дугуй зоосон байв. Мөн газраас нь 500 метрийн зайтай байгаа өндөр хүчдэлийн шугамыг цахилгаан ойрхон гэжээ. Уг өндөр хүчдэлийн шугамаас цахилгаан авах ямар ч боломжгүй ажээ.

          Угтаа хашаагаа барьсан, амьдархад бэлэн болсон айлд газрын албаныхан гэрчилгээ гаргаж өгөх ёстой. Дээрээс нь уг газрын гэрчилгээ гурван жилийн өмнө гарчээ. Газрын тухай хуулиндаа хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр гэрээнд заасан зориулалтын дагуу тухайн газраа хоёр жил ашиглаагүй бол эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгох ёстой байдаг.

Үүгээр ч зогсохгүй газрын эзэн Арцатын аманд дөрөв, Багахундайд зургаа, Шар хоолойд арван айлын газар зарах гэнэ. Бүх газрынх нь гэрчилгээ гарчихсан, бичиг баримт асуудалгүй гэдгийг онцгойлон хэлж өгөв.  

БАГАХУНДАЙН АМАНД НЭГ АЙЛЫН ХООСОН ГАЗАР 7.0-25 САЯ ТӨГРӨГИЙН ҮНЭТЭЙ

          Багахундайн аманд зарах газрын үнэ нэг айл нь 7.0 сая төгрөг гэнэ. Автозамаас гурав, цахилгаанаас 1.2, худагнаас дөрвөн километрийн зайтай гэнэ. Бага зэрэг налуу, чулуу ихтэй, ус, мод ойрхон байгаа гэв. Ачир дээрээ бага зэргийн налуу гэж хэлсэн нь 45 градусын налуу ажээ. Дээрээс нь уг газар нь уулын оройд шахуу байрлах ажээ. Байшингаа барихын тулд уулыг ухаж, тэгшлэх шаардлагатай. Улсын цахилгаан очихыг хүлээвэл хамгийн багадаа гурван жил шаардлагатай аж.

           “Багахундайн аманд эрүүл тэгш газар зарна” гэсэн зараар холбогдлоо. Газрын эзэн “Хянан баталгаа хийлгэсэн, асуудалгүй сайхан хоёрын айлын газар байгаа. Салгахгүй хамтад нь зармаар байна. Хоёуланг нь 15 сая төгрөгт аваарай. Хашаа байхгүй, улсын цахилгаан очоогүй, ойрхон худаг байхгүй. Татвараа төлчихсөн, гэрчилгээгээ сунгасан. Хэрэв нэг айлаар нь салгаж авбал 10 сая төгрөгт зарна. Засмал зам тавигдсан учир ирээдүйд үнэ өсөх газар” гэв.

        Бид Хар усан тохой хэсгийн төвөөс нь газрын үнэ ханш сураглалаа. Хаа сайгүй төмөр хашаа хатгаж, дугуй, модоор тэмдэглэсэн хоосон газрууд байв. Энд хашаатай газар 20-25 сая төгрөгийн үнэтэй. Тэгшхэн, хашаагүй газар нь 12-15 сая төгрөгийн үнэтэй байлаа. Засмал зам тавигдсанаас хойш эл хэсэгт газрын үнэ огцом өсөж, эрэлт ихэсчээ. Хаа сайгүй хаус хороолол баригдаж, захилага авч байна. Дээрээс нь Багахундайн голыг хашаалж, модыг нь суга татаад зуслангийн байшин барьчихсан айлууд ч байв. Хар усан тохойд хашаагүй газар зарах гэж байгаа иргэн “Миний эзэмшихээр авсан газрыг улс буцаагаад авсан. Учир нь, шинэ тавигдаж байгаа автозам дайран өнгөрч байгаа учраас надаас худалдаж авсан гэх үү дээ. Оронд нь надад Багахундайн голын хажууд хоёр айлын газар өгсөн. Газрын албаныхан өөрсдөө өгсөн учраас гол, модтой ойрхон хэл ам болохгүй. Нэг айлын газрыг нь 11 сая төгрөгт өгнө” гэлээ.

ИХ АМАНД УУЛЫН ЭНГЭР ГАЗАР 10-15 САЯ ТӨГРӨГИЙН ҮНЭТЭЙ БАЙНА

        Эндээс бид Гачууртын Их ам, Шар хоолой, Булагтай, Шивэртийн амыг зорилоо. Гачууртын эцсээс засмал замаар таван километр орчим яваад Их амны хэсэг рүү ордог ажээ. Энэ хэсэгт тэгшхэн газар байхгүй бөгөөд уулын энгэр, энхэл донхол ихтэй. Их аманд зарах нэг айлын газар 10-12 сая төгрөгийн үнэтэй. Гэхдээ цахилгаан, усгүй, хашаа хатгаагүй хадтай уулын энгэрт орших газрын үнэ ийм. Харин голын хажууд, ой модтой, цахилгаан татсан, хашаатай газрын үнэ хамгийн багадаа 30 сая төгрөг.

Их амны оршин суугч “Их ам руу засмал зам тавигдах сураг дуулдаад байгаа. 2024 оны сонгуулиас өмнө тавигдах болов уу гэж горьдож байна. Ядаж төсөв нь батлагдчихвал ажил хэрэг болно гэж бодож байна. Манай энэ хэсэгт чинь айл их шавсан, зай талбай багатай. Айлууд суурин байдаг учраас хогон дунд л амьдардаг даа. Амнаас дээшээ гурван километр яваад, хаус хороолол баригдаж байгаа. Тэгэхээр газрын үнэ улам л өсөж байна” гэв.

        Гачууртын эцсээс зургаан километр яваад засмал зам дуусчихдаг аж. Өөрөөр хэлбэл, зуслангийн бүсийн гол хэсэгтээ очилгүй замын төгсгөл ирдэг ажээ. Иргэдийн ярьж буйгаар “УИХ-ын гишүүн Э.Бат-Амгалан зам тавьж өгнө гэж хэлээд энэ тойргоос нэр дэвшиж сонгогдсон. Гачууртын эцсээс Шар хоолой чиглэлд 10 километр зам тавих төсөв батлагдсан юм байна лээ. Гэхдээ таван километр зам тавиад л ажил нь зогсчихсон. Хүмүүс хэлэхдээ УИХ-ын гишүүн Х.Булгантуяагийн хадмуудын зуслан Их аманд байдаг учраас таван километрийг нь Их ам руу татах гэж байгаа гэсэн. 2024 оны сонгуулиас өмнө Шар хоолойн замаа тавихгүй бол бид эсэргүүцэл зарлах болно. Хорооны иргэдийн хурал болгоноор замын асуудал сөхөгдөж, иргэд бухимддаг. Шийдэж байгаа шийдвэр, бодлого алга” гэлээ.

БУЛАГТАЙН АМАНД ДӨРВӨН АЙЛЫН ГАЗАР 60 САЯ ТӨГРӨГ

        Ганц ч уулын энгэр үлдээгүй гэлтэй, энэ тэндгүй эмх замбараагүй хашаа хатгаж, байшин барьж, айлууд төвхнөжээ. Гэхдээ зарим нь уулын энгэрийг тэр чигт нь хашаалж, хоосон байлгаж байна.

         Булагтайн аманд хашаагүй зэлүүд газрын үнэ сонирхов. Нийтдээ тэр газарт дөрьөн айлын газар байгаа гэнэ. Хувааж, салгаж өгөх юм байна. Утасны цаанаас 30 орчим насны эмэгтэй “Хоёр айлын газраар нь салгаад зарж болно. Цахилгаантай холбоход ойрхон, амьдрахад боломжийн газар шүү. Төв зам, ой модтой хэсэгт байрлаж байгаа. Гүний худаг ухахад амархан ус гардаг. Нэг айлын газар нь 15 сая төгрөг. Нийтэд нь авах юм бол бага зэрэг яриад өгнө. Наад хэсэгт чинь хамгийн хямдхан, бүр ч налуу биш газар нь манайх байгаа шүү” гэв. Ярианаас нь ажвал, бүсгүй газрын бизнес эрхэлдэг нь тодорхой. Учир нь тэрбээр “Өөр байрлалд газар сонирхохгүй юм уу. Эрүүл, тэгшхэн газрууд байгаа шүү” гэж байлаа.

ГАЗРЫН НАЙМААЧДЫН ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТТАЙ СҮЛЖЭЭ

         Газрын наймаа хүчээ авч байгаа нь хууль, эрх зүйн орчин сул байгаатай холбоотой. Танил талаараа дамжуулан олон газар аваад зарах явдал хүчээ авчихаж. Бүр энэ төрлийн зохион байгуулалттай сүлжээ бий болсон гэнэ. Газар аливаа улсын эдийн засгийн гол өмч. Гэтэл хууль эрх зүйн орчин сул байгаа нь газрын наймаа цэцэглэхэд хамгийн их нөлөөлжээ. Орох, гарах гарц нь хаана байгаа нь мэдэгдэхгүй хашаа, байшин хаа сайгүй. Тухайлбал, арван айлын хашаа байлаа гэхэд төв гудамж руу очих зам байтугай, дунд талынх нь айлд хашаанаасаа гарах хаалга ч алга.

         Хамгийн захын айлын хашаагаар дамжиж, арай хийн гэртээ орох зуслангийн байшинтай айл бишгүй. Энэ хүмүүс яах вэ, гэрээсээ ингээд орж, гараад байж болдог юм байна. Харин муугаар бодвол, түймэр гарах, түргэн тусламжийн машин очих шаардлага тулгарвал яах вэ. Энэ арван айлын голын айлд гал гарвал тусламж очиж чадалгүй шатаж дуусах бололтой. Хэн нэгний бие өвдөөд түргэн дуудахад, түргэний эмч айл, айлын хашаа дамжиж гүйх бололтой дог. Энэ мэт зуслангийн бүсийн төлөвлөлт тэг хэмжээнд байгааг илтгэх газар олон. Уг нь газар эзэмших эрх олгохдоо орох, гарах гарц, гудамж талбай хуулийн дагуу байгаа эсэхийг газрын албаныхан шалгах ёстой.

ХЭДХЭН МОД ТАЙРААД Л ЗУСЛАНГИЙН ГАЗАРТАЙ БОЛОХ БОЛЖЭЭ

        Орох, гарах гарцын төлөвлөлт бүр дүүрч. Ой модон дунд байгаа шавар байшингийн эзэд мод тайраад л зуслангийн байшинтай болох ад мөрийн мөрөөдлөө хэдийн биелүүлчихсэн сууж байна. Хэн гэж эрх дархтан ой мод сүйтгэж, орд харш сүндэрлүүлж байгааг таашгүй. Уг нь хуулиар нэг ширхэг ч мод тайрахыг хориглодог. Гэтэл хэдэн арван мод тайрж, ойн цоорхой үүсгээд үлгэр мэт жаргаж суух нэгэн энд тэндгүй. Энэ янзаараа ой мод маань дотроосоо ч, гаднаасаа ч тэр “оготно”-д идүүлэх янзтай.

          Энэ бол зөвхөн хашаалаагүй, дэд бүтэц байхгүй газрын үнэ. Жигтэйхэн мод, усанд ойрхон биш зэлүүд газрын үнэ ийм байна. Шар хоолойн наахан талд хэд хэдэн уулыг дамнуулж, хашаалсан газар нь Баянмөнх аваргынх гэнэ. Уулыг оройтой нь, салбар уулстай нь, модтой нь, голтой нь тэр чигт нь хашаалж, хүн орохыг хоригложээ. Хүмүүсийн хэлж буйгаар “Баянмөнх аваргын ам гээл алдартай шүү дээ. Уулын нэг амыг тэр чигт нь өгчихсөн байгаа юм. Ямар шалтгааны улмаас нэг хүнд бүхэл бүтэн ам өгчихдөг юм бүү мэд” гэж ярьж байна.

Эндээс бид Баянзүрх дүүргийн газрын албыг зорилоо. Үүднээс эхлээд л “2023 оны чинь төлөвлөгөө хэзээ батлагдах юм бэ. Газрын гэрчилгээгээ авах гэж жил боллоо. Хүсэлтээ өгөөд хэчнээн хүлээх юм бэ. Ядарсан иргэндээ 0.5 га газар өгөх гэж наян бичиг баримт нэхэж, хүнд суртал гаргахаа боль. Ченж нар чинь хэд л бол хэдэн айлын газрын гэрчилгээ барьчихаад зарна гээд таахалзаж байна. Та нар хамтраад зараад байдаг юм уу” гэх уур бухимдлаар дүүрэн иргэдийн цуваа угтлаа.

Үргэлжлэл бий.