Манай улсад 15-24 насныхны ажилгүйдлийн түвшин 17.8 хувьтай буюу энэ насны 18,600 хүн ажилгүй байгаа талаар Үндэсний Статистикийн хорооны тайланд дурджээ. 

        Тэтгэвэр, тэтгэмжээр сар болгон угжуулж, хөдөлмөрлөх хүсэл сонирхол нь үгүй болсон өнөөгийн залуусыг бид ирээдүйн эзэд хэмээн шагшин ярьж суух. Саалийн үнээний сүү тасарвал, саальчин цангаж, үнээнийхээ амийг таслахад ч хүрнэ. Төр үүнийг сайн мэддэг болохоор тэтгэмжээ нэмэхээс өөр аргагүй. Тэр ч утгаараа эртнээс ажилгүйдлийн тэтгэмжийг бий болгож өнөөг хүртэл иргэддээ хүртээсээр иржээ. Тухайлбал,  

             Манай Улсын нийгмийн даатгалын тухай хуульд заасны дагуу шимтгэл төлж, ажилгүйдлийн даатгалд даатгуулагч (иргэн)-д нийгмийн даатгалын сангаас ажилгүйдлийн тэтгэмж олгох, мэргэжлийн сургалтад хамруулахтай холбогдсон харилцааг 1994 оны долдугаар сарын 5-ны өдөр батлагдсан нийгмийн даатгалын сангаас олгох ажилгүйдлийн тэтгэмжийн тухай Монгол Улсын хуулиар зохицуулдаг болжээ. Энэхүү хуулийг баталснаас хойш гурван удаагиийн нэмэлт өөрчлөлтийг оруулсан байдаг. Даатгуулагч ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэлийг ажилгүй болохоосоо өмнө 24 сараас доошгүй хугацаанд, үүнээс сүүлийн 9 сард нь тасралтгүй төлсөн. Мөн урьд нь ажилгүйдлийн тэтгэмж авсан даатгуулагч ажилгүйдлийн даатгалын шимтгэл 12 сар төлсөн тохиолдолд тэтгэмж авах, мэргэжлийн сургалтад хамрагдах эрх нь дахин үүсэх аж. Ажилгүй иргэдээ ингэж тэжээсээр ирсэн нь өнөөдөр залуусыг цамаан болгоход хүргэв. Ажлын байр хангалттай байгаа боловч цалин голох, ажлын ачаалал дааж чадахгүй байх гэх мэт шалтгаанууд залуусд хамгийн том шалтаг болж байна. Төр өөрийг нь биш юм гэхэд, гэр бүлийх нь хэн нэгэнд халамжийн мөнгө хүртээдэг. Өндөр настныхаа тэтгэвэрээс үр хүүхэддээ тараагаад л дуусдаг жишээ Монголд олон бий. Гэтэл хөдөлмөр эрхлэх бүрэн боломжтой залуус ингэж халамжийн мөнгөнд аль хэдийн амтшаад эхэллээ. Хөдөлмөрийн зах зээлд 20-30 мянган ажлын байр эзэнгүй гэх судалгаа бий.

МОНГОЛЫН ТӨР ХАЛАМЖИЙН ЧИГЛЭЛЭЭР 72 ТӨРЛИЙН ҮЙЛЧИЛГЭЭ ҮЗҮҮЛДЭГ

         Халамжийн бодлого хавтгайрах тусам иргэдийн бэлэнчлэх сэтгэлгээ улам их тэлж, тэд ажил хийх ямар ч хүсэлгүй болсоор байна. Ажилгүй иргэдийн худалдан авах чадвар буурч, энэ нь бусад иргэдэд ч эдийн засгийн шаталсан нөлөөг үзүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл хэрэглээгээр дамжин эдийн засаг өсч байдаг ажээ. 

            Жилд дунджаар 800 мянга гаруй иргэн төрийн хайр хишгийг хүртдэг гэсэн тоо судалгаа бий.

   Гэвч халамж хүртэгсдийн дотор эрүүл, саруул хөдөлмөрийн насны залуус, чинээлэг амьдралтай иргэд ч байгаа нь олон нийтийн шүүмжлэлийг ихээхэн дагуулаад байсан билээ. Зарим тэтгэмжүүдээс дурдвал: 

• Хүүхдэд олгох мөнгөн тэтгэмж

• Халамжийн тэтгэвэр

• Халамжийн бусад хөнгөлөлтийн үйлчилгээ

• Хүнс тэжээлийн тусламж, дэмжлэг

• Нөхцөлт мөнгөн тусламж

• Алдарт эхийн одонтой эхчүүд

• Амьжиргааг дэмжих нөхцөлд мөнгөн тэтгэмж

• Ахмад настнуудад үзүүлэх хөнгөлөл

• “Насны хишиг” 

• Жирэмсэн болон хөхүүл эхийн тэтгэмж

• Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тэтгэмж гэх мэт тоймгүй олон шалтгаант халамжийн бодлогод төр дэмий л төгрөг зарцуулсаар ирэв үү. 

         Нэг талаараа энэ нь төрийн үүрэг боловч тун нь таараагүйн улмаас ажилгүйдлийн тоо өдөр бүр нэмэгдсээр л байна.

Оны нийлбэр дүнгээр нь тооцвол 2019 оны арванхоёрдугаар сарын 1-ний байдлаар 23,033 хүн 43.6 тэрбум төгрөгийн тэтгэмж авсан бол, 2020 оны мөн хугацаанд 21,374 хүн 50.2 тэрбум, 2021 онд 26,145 хүн 57 тэрбум төгрөгийн ажилгүйдлийн тэтгэмж авчээ. Ялангуяа цар тахлын үед энэ тоо баримт улам эрчтэй нэмэгдсэн байгаа харагдана.

       Энэ байдлаар Монгол Улсын гурван сая иргэн халамжаас бүрэн хамааралтай боллоо. Сар болгон Монголын төр залуусыгаа халамжинд бүүвэйлсээр төрийн өмчит газар, хувийн аж ахуй нэгжүүд ажиллах хүчний хомсдолд орж дууслаа. Үүнийг зогсоох зоригтой шийдвэрийг өнөөгийн эрх баригч намынхан шийдвэрлэж чадахгүй бол Монголын нийгэм ажилгүйдсэн залуучуудаар дүүрч байна. Монгол улс ажилгүйдлийн түвшингээр дэлхийн 185 орноос 86 дугаар байранд бичигджээ.  Дээрх 72 төрийн халамжаас үзвэл иргэдийн ажилгүйдлийн шалтгаан нь хэтийдсэн халамж, тэтгэмжээс үүдэлтэй гэдгийг эрх баригчид анхаарах цаг нь болжээ.