“Днепр их мөрөн сарны саруулд цайвалзан бидэрлэвч нүдэнд минь солби шар атны дусал нулимс дүрслэгдэж, цэнгэлдэх хүрээлэнгийн зүгээс бүжгийн хөгжим хангинан дуурсавч чихэнд минь гагцхүү нүүдлийн замаар цуван одох ингэний буйлалт нэхэн сонсогдоод харих жигүүр сэтгэлд ургана” хэмээн бичсэн нь өдгөө харь нутагт суугаа нэгэн бүү хэл, уугуул нутаг, төрсөн хаяанаасаа хэсэгхэн холдсон хэн бүхэнд “далавч” ургуулдаг ид шидтэй өгүүлбэр болсон юм санжээ. Далавч ургуулсан шидтэн нь зохиолч Ж.Лхагва гуай. Түүний ид шидээрээ бүтээсэн нөмөр дороос жигүүрлэн ниссэн уншигчид олон биз ээ.

Монгол хэлний  яруу тансгийг мэдрүүлсэн тэрээр...

       Дээр дурдсан жигүүрлэх хүслээр дүүрэн өгүүлбэр бол зохиолч Ж.Лхагва гуайн “Толгодын цаана ингэ буйлна” номын “Нутаг” хэмээх өгүүллэг. Манай орны ихэнх уран зохиолд шимтэгч, дурлагсад Ж.Лхагвагийг үргэлжилсэн үгийн зохиол, тэр дундаа богино өгүүллэгийн “мастер” хэмээх нь бий. Харин миний бодлоор уг эрхэмд мастер гэдэг үг зохихгүй. Оронд нь богино өгүүллэгийн гарамгай бичээч гэсэн бол хавь дээр сэн. Учир юу гэвээс, Ж.Лхагва гуайд харь хэлний гадаад үгс зохихгүй шүү дээ. Тэрээр “Толгодын цаана ингэ буйлна” богино өгүүллэгтээ “Гэрийн дотор харанхуйвтар, авдар савыг тоос даржээ. Дээвэр өндөлзөн өндөлзөх нь ямар нэгэнд яарсан мэт бөгөөд хүвэрхий уяа оосор гэрийн туургыг пид пид балбана. Яндан хангир жингэр хавирахуй, хошлонд хавчуулан босгосон уурганы үзүүр салхинаа улина” гэж монгол хэлний яруу, тансгийг ямар ч уншигчдад маш ойлгомжтой, цэгцээр мэдрүүлэм үгсийн дараа ч түүнд мастер гэх үг зохино гэж бодож байгаа бол “гонжийнжоо”.

       Түүний тухай нэгэн удаа Монгол Улсын гавьяат хуульч, Ардын багш Б.Чимид “Л.Түдэв гуайн "Оройгүй сүм" номыг англиар орчуулаад дэлхийд тараах юм бол шууд л Нобелийн шагнал авна. Харин толгодын цаана ингэ буйлна гэдэг үгийг англиар "Жижиг уулын цаана эмэгтэй тэмээ орилов" гэж орчуулсан байна билээ. Тэгэхээр яаж гаднынхан Монгол үгийн яруу, тансгийг мэдрэх юм бэ. Тийм ч учраас залуусыг монгол хэлээ шүтээсэй хэмээн хэлэх байна” хэмээсэн байдаг. Ж.Лхагва гуайн бүтээж буй ид шид нь өдөр тутмын амьдралын ердийн хэрэглэгдэхүүн бус, соёлын үнэт өвийг буй хэвээр нь авч, үлдээсэнд байгаа юм.

Дэлхийд гарахуйц том зохиол бичих учиртай байжээ

       Богино өгүүллэгийн гарамгай бичээч Ж.Лхагва гуайг дэлхийд гарах, бүр Нобелийн шагнал ч авч болохуйц томоохон роман бичих учиртай байсан гэдэг. Зарим нь Нобелийн шагнал ч тэр зохиолд нь жижигдэнэ гэлцдэг. Тухайн роман нь Жамух хааны тухай түүхэн, намтарчилсан зохиол. Гэвч тэрээр романаа бичиж, үлдээгээгүй нь өнөө цагийн уншигчдын хүсээд хүрэхгүй “тэнгэр” нь болсон. Харин түүний яагаад бичээгүйг нь хоёр өөр өнцгөөс тайлбарлаж болж байна. Ямар ч утга зохиолын хүн, уран бүтээлчдэд ханах гэдэг муу зан байдаг аж. Нэрт зохиолч маань дэлхийд гарах учиртай байсан романыхаа тухай ойрын хүрээлэл, таньж мэддэг хүндээ ярьж байсан талаар хожим цөөнгүй зохиолчид дурдсан байдаг. Харин олонх таньдаг хүндээ дэлхийд ч анхдагч байж болохуйц бүтэцтэй романыхаа тухай ярьж явсаар, улмаар түүндээ ханаж, зохиолоо бичээгүй ч байж болно. Түүнийг бурхны оронд заларсны дараа ойр дотны хүрээлэл, найз нөхөд нь Жамухын талаарх романыг нь сурагласаар гэрт нь очсон ч роман байтугай ганц өгүүлбэр тэмдэглэсэн цаас ч олдоогүй гэдэг.

       Нөгөө талаас нь Ж.Лхагва гуай залхуурсан байж мэдэх. Амьдралынхаа туршид богино өгүүллэг бичиж, ямарваа нэгэн бүтээлээ удаан хугацаанд нухаж, нүдэлгүй гараасаа гаргачихдаг нь хожим түүний муу зан болсон байх магадлалтай. Гэсэн хэдий ч бичигдээгүй романы араас өнөөг хүртэл маш олон уншигчид харуулдан суугаа нь Монголын утга зохиолын салбарт түүний бөглөлгүй орхисон маш том “хар нүх” буйг илтгэнэ.

Ид шидэт Ж.Лхагва

       “17-той байхад” өгүүллэгийг уншсанаас хойш “Манайх Цээлд, Бөөдэйнх Улаандэлд зусч байлаа” гэдэг өгүүлбэр толгойноос гардаггүй. Энгийн нэгэн өгүүлбэр өгүүллэгийн гол цөм, утга, агуулгыг авч гардаг. Бөөдэйг харж явсан 17-тын хайр энгийн нэгэн шохоорхол биш. “Нэг өдөр айлын адуунд байсан даагатай гүү авчрах далимаар Улаандэл орж, хэргээр орой болгоод Бөөдэйн адууг бэлчээрээс нь хөөн, Цээлийн нууранд авчирчихаад маргааш нь Бөөдэйг ирнэ гэж нуурын баруун овоон дээр харуулдан суутал” гэсэн түүний хайр нь цаглашгүй. “Монголын уран зохиолын дээж 46 дугаар боть” номонд орсон Ж.Лхагва гуайн “Хонзон”, “Бид ялав”, “Нутгийн тэнхээ” зэрэг бүтээлүүдийг уншихад шар үс босгож, хүйтэн хөлс чахруулах вий. Ялангуяа “Нутгийн тэнхээ” өгүүллэгт дайны уршгаар харь нутагт олон жил амьдарч, төрөлх хэлээ мартаж ирсэн найз нь уугуул нутгийнхаа ганц уулыг хараад “Ээ, Бумбат улаан ундөөр хэмээн галзуу хүн шиг хашгирч” хэмээсэн нь нэг л нуруунд хүйт даалгуулаад болж өгөөгүй юм.

       Хэдий шар үс босгох бүтээлүүд бичсэн ч Ж.Лхагва гуай их наргианч, хөгжөөнтэй хүн байсан гэлцэх. Ямар сайндаа “Дутуу хөрөг буюу зохиолчдын паян” гэж нэрлэж байгаад зохиолч бүрийг нэр устай нь, хийсэн паянтай нь зарлаад, ном болгочихсон байх вэ дээ. Хэдий нь тэнгэрт дэвшсэн ч Ж.Лхагва гуай надад алмайрал, гайхширал, инээд хөөр, шар үс босох гээд байж болох бүхий л мэдрэмжийг монгол хэлний сайхнаар мэдрүүлж чаддаг, амьдрал дээрх миний мэдэх хамгийн бодит шидтэн билээ.