УИХ улсынхаа түүхэнд байгаагүй өндөр дүнтэй төсөв баталж, түүнд нь Ерөнхийлөгч хориг тавьж, төсөв тойрсон асуудал дүүрэн өдрүүд өнгөрч байна. Тухайлбал, Засгийн газраас өргөн мэдүүлсэн төсвийн зарлагын хэмжээг нэмэгдүүлж, 35 их наяд төгрөгийн төсвийг УИХ-аас хууль зөрчин баталсан гэдгийг Ерөнхийлөгчийн зүгээс хатуухан сануулж, хориг тавилаа. Угтаа бол гаднын айлчлал, томилолт, зочдын зардалд 111 тэрбум, тавилга, эд хогшилд 267 тэрбум, мэдээлэл технологийн үйлчилгээнд 69 тэрбум, ваучер олгоход 18 тэрбум, бусдаар гүйцэтгүүлсэн ажилд 1.8 их наяд төгрөг зэргээр ирэх оны төсвийг хэт үрэлгэн, өндөр зардалтай баталсан нь дараа жил төсвийн орлогодоо хүрч, биелүүлж чадахгүйд хүрэх эрсдэл өндөр байгааг судлаач, шинжээчид бишгүй анхааруулж байсан.

     Монгол Улсын нийт төсвийн орлогын тодорхой хэмжээний хувь нь уул уурхайн бүтээгдэхүүн, түүхий эдийн экспортоос шалтгаалдаг. Өнгөрсөн жилд нүүрсний экспорт түүхэн дээд амжилт үзүүлж, манай орон төсвийн орлогоо давуулан биелүүлсэн сайн ажил болсон. Гэсэн ч уул уурхайн бүтээгдэхүүний эрэлт олон улсад буурч байгаа энэ үед энэ салбарын экспортдоо төвлөрсөн төсвийн орлоготой манай орон бодит байдлаас хэт төсөөрсөн, үрэлгэн төсөв батлах зэхэж буйг салбарын шинжээчид хэлж байна. Тэгвэл үүнтэй холбоотойгоор Монгол Улсын 2024 оны биет экспортын хэмжээ төсөөлөлд хүрч байгаа эсэх болон 2025 онд олон улсын зах ээлд уул уурхайн бүтээгдэхүүн, түүхий эдийн эрэлт, үнэ ханш хэрхэх, манай орны экспорт, экспортын орлогод хэрхэн нөлөөлж болзошгүй талаарх мэдээллүүдийг тоймлон хүргэе.

ЭХНИЙ ГУРВАН УЛИРЛЫН ДҮН ЭЕРЭГ ГАРЧЭЭ

Монгол Улс 2024 оны эхний есөн сарын байдлаар нийт 11.8 тэрбум ам.долларын экспорт хийгээд буй талаар Үндэсний статистикийн хорооноос мэдээлсэн. Тодруулбал, оны эхний гурван улирлын экспортын хэмжээ өмнөх оны мөн үеэс 482.7 сая ам.доллароор өссөн үзүүлэлттэй гарчээ. Ингэхдээ нийт экспортын 264.6 сая ам.долларыг зэсийн баяжмал, 218 сая ам.долларыг нүүрс, 123.1 сая ам.долларыг төмрийн хүдэр эзэлсэн бөгөөд экспортын хэмжээ өнгөрсөн оноос өссөнийг гаднын зах зээл дэх түүхий эдийн эрэлт, өсөлттэй холбон тайлбарлаж байна. Харин эсрэгээрээ цайрын хүдэр, лаазалсан махан бүтээгдэхүүн зэрэг бүтээгдэхүүний экспорт мэдэгдэхүйц хэмжээгээр буураад байгаа аж.

Түүнчлэн эхний гурван улирлын байдлаар манай гадаад худалдааны нийт бараа, бүтээгдэхүүний эргэлт 20.4 тэрбум ам.долларт хүрч, экспорт, импортын тэнцэл 3.2 тэрбум ам.долларын ашигтай гарсан байна. Үүнд БНХАУ руу чиглэсэн экспортын өсөлт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд зөвхөн Монгол, Хятадын худалдааны дүр 2024 оны эхний есөн сард 12.8 тэрбум ам.долларт хүрэв. Гэсэн ч дээрх үзүүлэлтүүд эдийн засагт эерэг тал үзүүлж байгаа ч экспортын дийлэнх хувь нь уул уурхайн бүтээгдэхүүнд харьяалалтай манай гадаад худалдаанд 2024 оны эцэс болон 2025 оны дунд үед томоохон эрсдэл үүсэж болзошгүй гэнэ. 

УУЛ УУРХАЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮНИЙ ЭРЭЛТ, БАЙР СУУРЬ 2025 ОНД

НҮҮРСНИЙ ЭКСПОРТ, ҮНЭ ХАНШ

Олон улсын зах зээлд 2022 онд нүүрсний үнэ огцом өссөн. Тухайлбал, ОХУ, Украины дайнтай холбоотойгоор дэлхийд эрчим хүчний хомстол бий болсонтой холбоотойгоор Европын холбооны орнуудын эрчим хүчний нөөц хязгаарлагдсанаас шалтгаалан хэсэг хугацаанд эрэлт нь өсөж, үнэ нь өссөн. Харин энэ хугацаанд дэлхийн бусад орон нүүрсийг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр хайж эхэлсэн бөгөөд сэргээгдэх эрчим хүчний салбартай холбоотойгоор нүүрсний үнэ ойрын хугацаанд унаж, эрэлт багасах төлөвтэй байна.

Нүүрс хэдий олон орны эрчим хүчний гол эх үүсвэр байсан ч НҮБ тэргүүтэй олон улсын нэгдлийн уур амьсгалын өөрчлөлт, байгаль орчны эсрэг тэмцэх үйл ажиллагаатай холбоотойгоор нүүрсний эрэлт буурах хандлагатай байгаа гэж гаднын судлаачид үзжээ. Тодруулбал, Америк, Европын орнууд дотооддоо сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг эрчимтэй нэвтрүүлж, нүүрсний хэрэглээгээ их хэмжээгээр багасгасан. Түүнчлэн БНХАУ дотоод дахь нүүрсний олборлолтоо бууруулж, эсрэгээрээ сэргээгдэх эрчим хүчний олон төслийг хэрэгжүүлэх болсон нь ирэх 2025 онд нүүрсний үнэ, экспортод сөргөөр нөлөөлнө гэж үзэж байна.

Мөн Европын холбоо энэ оноос эхлэн нүүрсний импортын хэмжээгээ 20 хувиар бууруулах зорилт тавьсан. Үүнтэй холбоотойгоор Европын холбоо, БНХАУ-ын "нүүрснээс татгалзах" шийдвэр нь нүүрсний экспортод тулгуурладаг манай оронд их хэмжээний хохирол учруулж болзошгүй гэж үзэж байгаа аж.

ЗЭСИЙН ЗАХ ЗЭЭЛ

2021 оноос цахилгаан автомашин, сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэрлэл нэмэгдэж буйтай холбоотойгоор дэлхийд зэсийн үнэ, эрэлт эрс өсөх болсон. Тухайлбал, тонн тутмын үнэ нь 10 мянган ам.доллар давж, 2011 оноос хойших хамгийн дээд хэмжээндээ хүрсэн. Тийм ч учраас судлаачид 2025 онд зэсийн салбар амжилтаа үргэлжлүүлж, нийлүүлэлтийн хомстол, өндөр эрэлтээс шалтгаалан үнэ нь тогтвортой байна гэж үзжээ.

Мөн Хятадын автомашины зах зээлд цахилгаан автомашины эзлэх хувь жил бүр 10-15 хувиар өсөж буй. Жилийн бүр үлэмж хэмжээгээр нэмэгдэж буй цахилгаан автомашины үйлдвэрлэл нь зэсийн эрэлтэд томоохон эерэг нөлөө үзүүлэх бөгөөд 2025 онд зэсийн үнэ дээд амжилтаа эвдэхэд ч хүрэх хандлагатай байх аж.

АЛТНЫ ҮНИЙН ХЭЛБЭЛЗЭЛ

Сүүлийн жилүүдэд алтны үнэ зах зээлд тогтмол өсөж буй. 2020 онд "Ковид-19" цар тахлын улмаас дэлхийн эдийн засгийн нөхцөл байдал хүндэрсэнтэй холбоотойгоор хөрөнгө оруулагчид алтны салбарыг сонгон хөрөнгө оруулах болсон нь алтыг "аюулгүй салбар" болгосон. Үүнтэй холбоотойгоор ч алтны үнэ өнгөрсөн жилүүдэд дээд цэгтээ хүрч, унци нь 2000 ам.доллар давсан байдаг.

Нөгөөтээгүүр эрсдэл багатай салбар гэж үнэлэгдээд буй алтны салбарын хөрөнгө оруулалт өсөхийн хэрээр дэлхийн олон орны Төв банк алт авч, нөөцөлж байгаа аж. Үүнтэй ч холбоотойгоор шинжээчид 2025 онд эдийн засгийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан алтны эрэлт тогтвортой өснө гэж үзэж байна. Түүнчлэн инфляцийн дарамт хэвээр байвал Төв банкууд алтны нөөцөө нэмэгдүүлэх хандлагатай холбоотойгоор алтны үнэ бага зэрэг өсөх гэж судлаач, шинжээчид таамаглажээ.