Ёстой чиг тачигнаж байна даа, Монголын хөх өвөл.  Угаас тачигнаж л байсан уул тал, ухаа толгод, гүвээ даваа, гол горхи, зам харгуй өнөөд ч тас няс хийж, амьтай голтой хэн бүхэн тэдний сүр хүч, тэсгэл алдам жаврын илчинд шандас сорьж явна. Ойрдоо хүйтний эрч улам ч оргилдоо хүрч, өвөл гэх залуу жаврын тэнхээ чадлынх нь ихийг дийлэмгүй боллоо. Нумарч бөгтийж, нугдайн шигдэж явахаас өөрөөр тэсэж гарахад ч бэрх хүйтэн налайж байна. Хөх өвөл хэмээсний учир хахир хатуу зан чанартай улирал. Хот сууринд бол өвлийн өнгө хөх.  Юм, юмтай холилдон холболцож, хоршин, хөхөрч, хөлбөрөөд, хүүгэж, хаагаад тавьтаргүй, тэсвэргүй, хайр найргүй жавар. Бүгдийг нь айлгаж, өмнөө суулгаж, өөртөө номхруулдаг их хүйт. Хөдөөд бол цайдам тал дуугаа хурааж, хөр цасны амьсгаанд хүүхэд, хөгшидгүй хацар ам, нүд, гараа хайруулж, цээж тэнийм цэнгэг агаар дүүрэн, дүрэн залгилж, бүүр ууж, найрлаад мөн ч сайхан байгаа даа. Тийм сайхан агаарт, хайруу жаврын ширүүнийг ч умартан хамгаа өгч зогсоход нүд онгойж, инээд тодорч, хацар улайн, жинхэнэ мөн чанар, амьд байгалийн сайхныг мэдэрдэг сэн. Ийм сайхан мөчийн жаргалыг өвөл өгдөг гэхээр түүнд сайхан тал, гэгээн юм бий, бий. Хайр найргүй хүйтнээр шилбүүрдэн, хамгийг тэсгэл алдуулдаг л болохоос бусдаар хиргүй тунгалаг, мөнгөрөн тунарсан ил улирал.

-ХӨДӨӨД-

       Хөдөөгийн өвөл, уудам талын ээрэмд тас няс хийх өвөл рүү хамт очье. Уул хадны өвөр, нөмөр бараадан буусан айлууд ч галаа алдахгүй өрдөж, “Хэчнээн гал өрдөөд ч та нар сөрж чадахгүй ээ” гэх шиг хүүгсэн жавар хүнгэнэтэл үлээнэ. Гэрийн яндангаар арай ядан амь тэмтчих мэт туниа муутайхан суунаглах хөх утаа дальдчиж, тэнхээндээ эрдэж, ааг омогтоо багтсан их жаврын сүрэнд хумигдаж, тэрүүхэн тэндээ уугина. Хот айлын хамгийн дулаахан газар бол малын хашаа. Жаварт хөөгдөж, дэрмийтлээ даарсан хэн ч хонины хот, малын хашаа руу ороход пүгхийсэн дулаан оргино. Гэр болоод уул л гэхээс өөрөөр хоргодчих газар үгүй ил цагаан, ээрэм талын эрчилсэн хүйтэнд үүнээс өөрөөр дулаан, бүлээн, амар амгалан газар үгүй гэмээр. Малын хашаанд хөгнөж, нэмнэсэн ишиг, хурга, тугалхан байж, тэд ёстой чиг дулаахан гэртээ дун чөмгөөрөө дургиж байгаа мэт л тоглон, хөрвөөж, майлалдан, мөөрнө. Аргал, хөрийн пүнз ч жаварт баригдаж, хүйтэнд эзлэгдэж, гэртээ аргал оруулдаг хэний ч хамгийн ойрын туслагч болох хувин гар хайрна. Түүнийг гарнаас минь илүү даардаг гэж бодох ч “Гэрийн баруун хаяагаар хөглөрөөд байгаа элдэв зүйлсийг гарга” гэх ээжийн тушаалаар гадаа байлгахаас өөр аргагүй. Магад нохойн элдүүр, аргалын хучлага, пүнзний хаалга, аргал, хөр, үхэрийн баасны төмпөн л хүйтэн жаврын ирийг илүүтэй мэдэрдэг гэмээр. Айлууд ийм байхад, асга хад хангинам хүйтэн байхад, гэрээсээ гараад л хамаг бүхэн хайруулж, хүйтэн жаварт ороолгуулан байхад тэнгэр л харин даажигнах мэт цэлмэг харагдана. Тэнгэр ийн байдгаараа цэмцийн, тунгалагших өдөр, юу юунаас илүү хүйтэн байна гээч. Юмс цөм ижил байхад нэг л юм өөр байхаар цаанаасаа анхаарал тэр зүйл рүү татагддаг гэмээр тэнгэр рүү байн, байн ширтэж, “Чи бүүдийгээд цас орвол жаахан дулаан болно доо” гэсэн барьцсан бодол төрж, ёстой чиг чи үхэхээр, би үх гэдэг шиг ч зүйл санааны үзүүрт торно. Тийм бодол төртөл хүйт сийгнэ. За тэгээд хад асга, гүвээ толгод гээд авралгүй жаварт үлээгдэж, улаан гараараа тулалдана гэдэг шиг л тэмцэлдэнэ. Ийм хүйтэнд яваа малчдын барааг харахад дээлэн дотроо шигдэж, бөгтийсхийх нь тэсгим хүйтэн жаврыг тэнхээгээрээ л сөрж яваа гэмээр. Тэсгэл алдам ийм хүйтэн өвлийн дээр нар байгаад ч нэмэргүй. Нар зүгээр л өдрийн гэрэлд дэм болох төдийхөн мэт үүрэггүй болдог. Нар, тэнгэр, мал, малчин гээд юуг ч сүргүй, юуг ч үүрэггүй болгож, бүхнийг дийлж, бүхний дээр эзэн суух жаврын дураараа, өөрийнхөөрөө, хэнд ч дийлдэмгүй байдал жилийн эхэн саруудад илүүтэй мэдрэгдэнэ.

    Өвөл ийм л болохоор өвөл байдаг юм болов уу даа. Өнөтэй дулаахан, шал пал байвал өвөл гээд яанам гэсэн бодол ч тархин дотор цас мэт бударна. Ааг омог, авир зангүй, тэсгим хүйтэн жавар, мөс цасны амьсгалгүй байсан бол өвөлтэй байгаад ч яанам.

     Сүртэй, хүчтэй, чадалтай, чансаатай байж гэмээнэ л өвөл оршино. Тэсэрч, тасарч, хүүгэж, хаагаж байгаа өвлийг тэсэж, давж, тэнхээтэйхэн туулахаас өөр аргагүй. Өвлийн тухай өөрөө ийн бодож суухад өвлийн тухай бусдын зураглал, зүйрлэл ч нэхэгдэнэ. Түүний тухай бичвэр дотроос хамгийн ойр, мөнхүү тун онож буулгасан нь, унших төдийд л нээрээ тийм л байдаг даа гээд цэнгэг агаар залгих шиг, дотор уужрах шиг, ийм өвлийн шөнийг үзэхээр хөдөө явмаар болдог нь их найрагч Д.Нацагдоржийн “Өвлийн шөнө”. ”Тасхийм хүйтэн өвлийн шөнө тэнгэрийн одон оч шиг гялалзаад, уул нурууг бүрхсэн хунгар цасны хасын өнгө түүний гэрэлд алзаамын адил гилтгэнэ. Хүйтний мөс өмнөөс үлээгээд голын мөс тас няс хийн хагарна...” гээд л хачин сайхан дүрсэлсэн байдаг сан. Тийм ээ, Монголын өвлийн шөнө их найрагчийн дүрсэлсэн шиг тийм сайхан. Монголын өвөлд ааг омог, амт, агаар, сүр хүч, гэрэл цог, тас няс хийлт цөм бий. Угаас тачигнаж л байсан уул тал, ухаа толгод, гүвээ даваа, гол горхи, зам харгуй өнөөд ч тас няс хийж, амьтай голтой хэн бүхэн тэдний сүр хүч, тэсгэл алдам жаврын илчинд шандас сорьж явна.