Эрх мэдэл бол маш хүчтэй зүйл. Хуулийн хүрээнд, олон нийтийн төлөө ашиглавал үр дүнгээ өгдөг. Харин явцуу эрх ашигт хэрэглэвэл олон нийтэд хохирол ихтэй. Нөгөө талаар эрх мэдлийг ухаан зарж ашиглавал  олон нийтийн эрх ашиг хангагдах төдийгүй тухайн эрх мэдэлтний нэр хүнд өсөх боломж байдаг. Үүний сонгодог жишээ болж болохуйц нэг бодит түүхийг өгүүлье. Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийн 26 дугаар зүйлийн 6 дахь хэсэгт Байгалийн нөөц болон дурсгалт газрын хилийн заагийг Засгийн газар батална гэж заасан байдаг. Өөрөөр хэлбэл, УИХ-аас баталж тусгай хамгаалалтад авсан газруудын хилийг хаагуур тогтоохыг шийднэ гэсэн үг. Албаны эх сурвалжийн мэдээллээр 2019, 2020 онд нийтдээ 19 газрыг Байгалийн нөөц болон дурсгалт газрын ангиллаар УИХ-аас тусгай хамгаалалтад авчээ. 

      Нэгэнт УИХ-аас баталсан учир Засгийн газар ягштал биелүүлэх үүрэгтэй. Гэтэл 2019, 2020 онд УИХ-аар баталж, Засгийн газарт үүрэг өгсөнөөс хойш хилийн цэсийг батлах ажил дөрвөн жил хүлээгдэж байгаа бөгөөд нийтдээ  зургаан удаа хойшилсон ажээ. Эхний удаа Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2020 оны тавдугаар сарын 5-ны өдрийн албан бичгээр Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлэхээр хандсан боловч Засгийн газар шинээр эмхлэн байгуулагдсан тул гэдэг шалтгаанаар буцаажээ. Хамгийн сүүлд Байгаль орчин аялал жуулчлалын сайдын 2023 оны аравдугаар сарын 2-ны албан бичгээр Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлэхээр Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын даргад бичиг хүргүүлсэн боловч буцаажээ. Авсан саналууд нь 2021, 2022 оных бөгөөд хуучирсан, зарим яамдын сайд нар нь солигдсон гэдэг шалтгаан хэлсэн байна. Байдал үүгээр дууссангүй. Тусгай хамгаалалтад авсан дээрх нэр бүхий газруудын хилийн заагийг батлах нь байтугай заримынх нь газраас хасахаар төлөвлөж байгаа тухай мэдээлэл сонсогдлоо. Үнэмшихэд бэрх ч бодит байдал дээр ийм үйл явдал болж байна.    

      Учрыг хөөж үзвэл, УИХ-ын баталсан зарим тусгай хамгаалалттай газрууд уул уурхайн тусгай зөвшөөрөл, ирээдүйн төлөвлөлттэй давхцсан гэдэг шалтгаанаар  хилийн заагийг Уул уурхай хүнд үйлдвэрийн яамны зүгээс дэмжихгүй байсан аж. Тиймээс УИХ-ын Байгаль орчин, хүнс хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны тогтоолын дагуу  байгалийн нөөц, дурсгалт газрын хилийн заагийг тогтооход ашигт малтмал, газрын тосны хайгуул, ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлтэй давхцсан газруудтай танилцах, зөвшилцөх, санал дүгнэлт гаргах үүрэг бүхий  ажлын хэсгийг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2023 оны гуравдугаар сарын 14-ны тушаалаар байгуулжээ. Ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүнд Уул уурхай хүнд үйлдвэрийн яам, Ашигт малтмал, газрын тосны газар болон холбогдох байгууллагын төлөөлөл орсон байна. Тэд газар дээр нь ажиллаж нэгдсэн дүгнэлтэд хүрэхдээ зарим газрын талбайгаас хасах санал гаргажээ. 

     Жишээ дурьдвал,  Дорнод аймгийн нутагт байх Жаран тогооны талын байгалийн нөөц газар байна. А, Б хэсэгтэй энэ тусгай хамгаалалттай газар бол хялганат хээрийн гайхамшиг болсон цагаан зээрийн үржил явагддаг гол нутаг. Монгол орны цагаан зээр нь дэлхий дээр нүүдэллэн амьдардаг туурайтан амьтдын гурван том сүргийн нэг болдог ховор төрөл зүйл. Тиймдээ ч зайлшгүй шаардлагаар тусгай  хамгаалалтад авчээ. УИХ-аас энэ газрыг улсын тусгай хамгаалалтад оруулсанд олон хүн баярлаж, талархаж байв. Гэтэл газрын тосны хайгуулын талбайтай давхцалтай хэмээх шалтгаанаар А хэсгээс 45.6 хувь, Б хэсгээс нь бүр 59.1 хувийг хасахаар болоод байна. Тусгай хамгаалалтад авсан газраас нь бараг талаас илүүг хасчихсан гэсэн үг. Харамсалтай л юм.     

     Уг нь дээрх 19 газар нутгийн хэмжээг өөрчилж хасалгүйгээр улсын тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд хамруулан хилийн заагийг тогтоовол гол мөрний урсац бүрэлдэх эхийн 283.8 мянган га буюу 2.0 хувь, ойн сан бүхий газрын 28.7 мянган га буюу 0.2 хувь хамгаалагдах бөгөөд улсын тусгай хамгаалалттай газар нутгийн хэмжээ 1.6 сая га буюу 0.8 хувиар нэмэгдэж, Монгол Улсын нийт нутаг дэвсгэрийн 21 хувьд хүрэх юм.  

        Ер нь газар нутгаа яах гэж тусгай хамгаалалтад авдаг вэ. Онгон дагшнаараа байгаа байгалиа, тэнд амьдарч буй ховордсон зэрлэг амьтдаа хадгалж, хамгаалж хойч үедээ үлдээхийн тулд. Харамсалтай нь, тусгай хамгаалалттай газар нутаг гэж юу байдаг, ямар ач холбогдолтойг, үнэ цэнийг нь мэддэггүй хүн төрд олон байдаг юм байна. Мэддэг байсан бол тусгай хамгаалалттай гээд УИХ-аас хуульчилсан газраас хасах гээд явж байхгүй шүү дээ. Бодит нөхцөл байдал өнөөдөр ийм байна. Одоо тэгвэл яах вэ. Юуны өмнө Засгийн газрын хуралдаанд яаралтай оруулж хилийн заагийг тогтоох хэрэгтэй байна. Дөрвөн жил өнгөрөөд байна шүү дээ. Нэгэнт л УИХ-аас Засгийн газарт даалгасан бол хийх үүрэгтэй. Үүнд хамгийн гол үүрэгтэй оролцох газар бол Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар. Тус газар энэ асуудлыг зургаан удаа хойшлуулаад байгаа билээ. Мэдээж өдийг хүртэл олон дарга солигдсон, асуудлыг шийдэх хүсэлтэй нэгэн байхад хойшлуулах хүсэлтэй нь ч байсан байх.  

         Одоо Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын даргаар Д.Амарбаясгалан ажиллаж байгаа. Д.Амарбаясгалан даргын хувьд ямар ч асуудалд дүн нуруутай ханддаг хэмээн улс төрд олон жил зүтгэсэн эрхэмүүд үнэлдэг. Харин намын гишүүд дэмжигчид нь түүнийг аливаа асуудлыг хуулийн хүрээнд хурдан шийддэг, шийдэхдээ нийтийн эрх ашгийг дээдэлдэг хэмээн ам сайтай байдаг. Тэгвэл түүний энэ давуу чанар дээрх маргаантай асуудлыг шийдэхэд тус болох байх хэмээн олон хүн найдаж байна. Мэдээж бүх зүйл хуулийн дагуу байх ёстой. Гэхдээ хуулийн зарим маргаантай заалтыг ашиглаж өөрсдийн явцуу эрх ашгийг хангах бол тусдаа асуудал. Үүнээс нь болоод төр засгийн шийдвэр орхигдож, олон нийтийн эрх ашиг хохирох нь бий. Чухамдаа үүний тэнцвэрийг олох сорилт  Д.Амарбаясгалан даргын өмнө ирж байна. Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газарт албан бичиг ирэх хүртэлх замд том, жижиг олон эрх ашиг хөндөгдсөн байх. Гэсэн ч тэр энэ бүгдийг байгаль зэрлэг амьтдад ээлтэйгээр зохицуулах бүрэн боломжтой юм.    

      Тэгээд ч энэ асуудалд орон нутгийн дэмжлэг байна. Жишээ нь, Дорнод аймгийн засаг дарга М.Бадамсүрэн 2023 оны тавдугаар сарын 26-нд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын болон Уул уурхай хүнд үйлдвэрийн сайдад хандаж албан бичиг явуулахдаа аймгийнхаа тусгай хамгаалалтад орсон газруудын талбайг УИХ-аар баталсан хуучин хувилбараар нь тогтоох буюу хасуулахгүй байх санал хүргүүлсэн юм. Тэрээр шалтгаанаа уур амьсгалын өөрчлөлт, уул уурхай, газрын тосны олборлолт, тээвэрлэлтээс байгаль орчинд үзүүлж буй сөрөг нөлөө манай нутагт цөлжилт бий болгож, олон нуур, цөөрөм, гол горхи ширгэж байгаа нь тогтоогдсон хэмээн тайлбарлажээ. Д.Амарбаясгалан дарга үүнийг харгалзаж үзнэ гэдэгт найдаж байна. 

       Тэгээд ч хасах гээд байгаа газар нь хайгуулын талбайн багахан хэсгийг эзэлж байгаа аж. Тодруулбал, Жаран тогооны талын байгалийн нөөц газрын Б хэсгийн 59.1 хувийг хасахаар болсон. Гэтэл энэ нь газрын тосны хайгуулын талбайн ердөө 6.21 хувь юм. Хайгуулын талбайд бага мэт боловч энэ  6.21 хувь нь цагаан зээрийн амьдрах, төллөх орчинд маш чухал ач холбогдолтой билээ. Үржил явагддаг нутагт нь хайгуул хийгээд, газар сэндийчээд эхэлбэл хялганат хээрийн гайхамшиг болсон цагаан зээр мөхөл рүүгээ явах эрсдэл бодитоор нүүрлэнэ гэж мэргэжилтнүүд сэтгэл зовнин сануулж байгааг Д.Амарбаясгалан дарга харгалзан үзэх байх. Түүнд эрх мэдэл байна, үүнийг Монгол нутгийнхаа унаган байгаль, зэрлэг амьтдын төлөө ашиглавал олон хүн түүнд алга таших биз ээ. 

Г.Батбаяр