1990-ээд оны үед Монгол Улс иргэн бүрт хөрөнгө оруулалтын эрхийн бичиг хэмээх ягаан, цэнхэр тасалбарыг тараасан билээ. Хувьчлал явагдах үед цэнхэр, ягаан тасалбарын үр өгөөжийг үзэж ёстой байв. Гэтэл мэдээлэлд ойрхон байдаг, хувьцаа, үл хөрөнгийн талаарх ерөнхий ойлголтыг гадарлах болсон МАН, АН-ын улс төрчид л түүнийг бүрэн дүүрэн ашиглаж чадсан. Хувьцааны талаарх анхан шатны ямар  ч ойлголтгүй хүмүүс хохироод үлдсэн. Одоо бүр хувьцааны ягаан, цэнхэр тасалбар нь хаана байгааг мэдэхгүй болсон. Сураад мэдэх хүнгүй, Эрээд олдохгүй, мэддэг газаргүй болжээ.

    “Элдэв-Очир”-ын нэрэмжит хүүхэд, залуучуудын кино театрыг төр засаг  булааж аваад Монголын хөрөнгийн бирж гэгчийг байгуулаад 30 гаруй жил боллоо. Үнэт цаас, хувьцааны арилжааг явуулах албан ёсны байгууллага гэдэг. Чухам Монгол Улсад, ард иргэдийн бодит амьдралд Хөрөнгийн биржийн ашиг тустай эсэхийг хүмүүс тэр бүр мэддэггүй. Мөнгөтэй баян хүмүүс, эрх мэдэлтэн нарт нээлттэй, ард түмэнд хаалттай юм шиг, нээлттэй ч юм шиг нэг сонин  байгууллага байсаар л байгаа.

     Монголын хөрөнгийн бирж нь компаниудын хувьцаа, бонд зэрэг үнэт цаасыг хууль ёсны дагуу худалдаж, худалдан авдаг төвлөрсөн зах зээл гэх юм билээ. Энэ нь хөрөнгө оруулагчдад хуримтлалаа арвижуулах, харин компаниудад үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэхэд шаардлагатай санхүүжилтийг босгох боломжийг олгох ёстой аж. Харин хувь хүн, аж ахуйн нэгжүүд шууд арилжаанд оролцох боломжгүй бөгөөд тусгай эрх бүхий брокер компаниудаар зуучлуулан оролцох боломжтой гэдэг. Яагаад шууд Хөрөнгийн биржтэй иргэд харилцаж болдоггүйг эдийн засгийн мэдлэг, мэдээлэлгүй иргэд мэдэх боломжгүй. Брокерийн компаниуд гэгч зуучлагчид Хөрөнгийн биржид, иргэдийн хувьцааг зуучласан болоод сул мөнгө идэж суудаг байгууллага яагаад байдгийг үнэндээ ойлгохгүй байгаа.

     Өндөр татварын дарамтан дор цалингаа хуу хамуулж байгаа жирийн иргэд Хөрөнгийн биржээс ямар мөнгөөрөө хувьцаа худалдаж авах билээ. Концесс, тендер, шахаа, төсөл хөтөлбөр,  нүүрсний хулгай, зээлийн сангийн луйварчдын хөрөнгө, мөнгө угаах, эргэлдүүлэх таатай орчин нь Хөрөнгийн бирж болсон  гэдэг ам дамжсан яриа, ор үндэсгүй зүйл биш болов уу.  Èðãýä õóâüöààíû íîãäîë àøãèéã õ¿ðòýõ íü áèòãèé õýë õóâüöààãàà õààíà áàéãààã÷ ìýäýõã¿é. Õ¿í á¿ð ë àëü íýãýí ÕÊ-ä, ýñâýë áðîêåðèéí ï¿¿ñýä õóâüöààãàà ºãººä àëääàã æèøèã øàõóó þì Ìîíãîë Улсаä òîãòîîä óäàæ áàéгаà.

     Èðãýäèéã õóâüöààã õàìãààëäàã, ò¿¿íä íü õÿíàëò òàâüäàã áàéãóóëëàãà нь брокерийн компаниуд гэх. Àðä èðãýäèéí õóâüöààíû òàëààðõ мэдлэг, ìýäýýëýëã¿é áàéäëûã íü àøèãëàí õóâüöààã íü äàëäóóð ¿ãñýí õóéâàëäàí, ëóéâàðääàã á¿ëýãëýë¿¿ä áèé áîëæýý.  Ýäãýýð á¿ëýãëýë¿¿ä èðãýäèéí õóâüöààíû òàëààðõ ¿íýí çºâ ìýäýýëýë àâàõ, ìýäýõ ýðõèéã õÿçãààðëàõûã õ¿ñäýã àæ. Òèéì ÷ ó÷ðààñ õóâüöààíû ëóéâàð÷èä õóâüöàà àøèãã¿é, íîãäîë àøèã áàãà, ìºíãºòýé áàÿí õ¿í ë õóâüöààíààñ àøèã îëäîã ãýñýí îéëãîëòûã îëîí ò¿ìíèé îé óõààíä ñóóëãàõûã õè÷ýýгээä áàéгаà юм.

      Ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ ãýæ àøèãòàé, àøèãã¿é íü ìýäýãäýõã¿é ó÷èð áèò¿¿ëýã, ¿õýøìýë áàéãóóëëàãà áàéãàà íü ¿¿íòýé ÷ õîëáîîòîé áàéæ ìýäýõ þì. Äàðõàí-Óóë àéìãèéí Îðõîí ñóìûí “Æèìñ íîãîîíû êîíñåðâèéí ¿éëäâýð”-èéí õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí õóâüöààã õýðõýí ëóéâàðäñàí ò¿¿õèé㠺㿿ëüå. Òóñ ¿éëäâýð íü Ñàéä íàðûí çºâëºëèéí 1985 îíû тавдугааð ñàðûí 4-íèé 113 òîîò øèéäâýðýýð Áîëãàð Уëñûí òåõíèê ýäèéí çàñãèéí òóñëàìæààð áàðèãäñàí áàéäàã.

    Õàðèí 1994 îíû зургадугааð ñàðûí 14-íèé ºäºð Äàðõàí õîòûí ÀÕÃÇ-íû ªì÷ õóâü÷ëàëûí êîìèññûí 12 òîîò òîãòîîëîîð õóâü÷ëàõ øèéäâýð ãàð÷, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä õºðºí㺠îðóóëæ, õóâüöààã íü õóäàëäàí àâñàí 2990 õóâüöàà ýçýìøèã÷ ãèø¿¿ä òîäîð÷ áàéæýý. Õóâüöàà ýçýìøèã÷èä 1995 îíû хоёрдугааð ñàðûí 27-íû ºäºð õóâüöààò êîìïàíè áàéãóóëàõ àíõäóãààð õóðëàà çîõèîí áàéãóóëñàí áàéдаг.  Òóñ õóðëààð “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí ä¿ðìèéã õýëýëöýí áàòàëæ, äîëîîí õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð ÒÓÇ-èéã ñîíãîæ, íýã á¿ð íü 100 òºãðºãèéí íýðëýñýí ¿íýòýé 41 ñàÿ,  450 ìÿíãà, 900 òºãðºãèéí ä¿ðìèéí ñàíòàé, 100 õóâü  õóâèéí ºì÷òýéãýýð “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéã áàéãóóëжээ.

     Óëìààð õóâü íèéë¿¿ëýã÷ ãèø¿¿äèéí õÿíàëòûí äîð ¿éëäâýðëýë õýâèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéв. ¯¿íèé äàðàà 1997 îíû аðванхоёрдугаар ñàðûí 13-íû ºäºð ÒÓÇ-èéí äîëîîí ãèø¿¿í ººð÷ëºãäºí Á.Ñ¿õáààòàð, Ï.Áàÿðàà, Àëòàíãýðýë, Ãàíñ¿õ, À.Ãàíáàò íàðûí  õ¿ì¿¿ñ ÒÓÇ-ä ó÷èð áèò¿¿ëýã áàéäëààð òîìèëîãäîæ ÷àäñàí áàéíà.  Ýäãýýð ãèø¿¿äèéí ñàíàëààð Óëààíáààòàð õîòûí “Àëñûí òºâ”  ÕÕÊ-íû çàõèðàë Áîíõîîíû Ñ¿õáààòàðûã ÒÓÇ-èéí äàðãààð, êîìïàíèéí ã¿éöýòãýõ çàõèðëààð Àð÷èðûí Ãàíáàòûã ñîíãîæýý. ÒÓÇ-ä ãèø¿¿í  Àëòàíãýðýë ãýã÷ íü Á.Ñ¿õáààòàðûí õàìòðàã÷ àæ. Õàðèí Ïýëæèðèéí  Áàÿðàà íü Äàðõàí-Óóë àéìãèéí Çàñàã äàðãûí îðëîã÷ асан, Íèéãìèéí äààòãàëûí õýëòñèéí äàðãà çýðýã àæèë ã¿éöýòãýæ áàéñàí ýòãýýä þì áàéíà. À. Ãàíáàò, Ãàíñ¿õ íàð íü “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí èíæåíåð, åðºíõèé íÿãòëàí áîäîã÷îîð àæèëëàæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñ àæ.

     Äýýðõ øèíýýð òîìèëîãäñîí ÒÓÇ-èéí òàâàí ãèø¿¿í íü 1998 îíîîñ õîéø ºíººäðèéã õ¿ðòëýõ õóãàöààíä õóâü íèéë¿¿ëýã÷äèéí õóðëûã ãàíö ÷ óäàà õóðàëäóóëààã¿é. Õóâü íèéë¿¿ëýã÷ íàðò çîðèóëàí бүтэн æèëèéí ¿éë àæèëëàãàà, á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò, õºðºíãèéí òàëààð òàéëàí èëòãýë áè÷èæ õ¿ðã¿¿ëýýã¿é áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí ÒÓÇ-ûí äàðãà Á.Ñ¿õáààòàð, ãèø¿¿ä áîëîõ Àëòàíãýðýë, À.Ãàíáàò, Ï.Áàÿðàà, Ãàíñ¿õ íàð “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí á¿õ ¿ë õºäëºõ áîëîí õºäëºõ õºðºíãèéã ººðèéí áîëãîæ, àøèãëàí çàâøèõûí òóëä áóñàäòàé ¿ãñýí òîõèð÷, õóéâàëäàí äîð äóðüäñàí õóóëü áóñ àæèëëàãààã óðüä÷èëàí áîäîæ, ñàéòàð òºëºâëºí òîîöîæ, ýýëæ äàðààëàëòàéãààð ÿâóóëñàí áàéжээ.

     Ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæýýñ 1994 îíû арваннэгдүгээð ñàðûí 18-íû ºäðèéí 3/315 òîîò àëáàí áè÷ãýýð õ¿ðã¿¿ëñýí “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí õàâüöààíû òàðõàëòûí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä “Äàðõàí áðîêåð”-èéí ï¿¿ñýýð äàìæóóëàí 1756 õ¿í õàðèëöàã÷èéí äàíñ íýýëãýæýý. Ýäãýýð õàðèëöàã÷èä 346.293 øèðõýã õóâüöààã õóäàëäàí àâ÷, ººðñäèéí äàíñ òóñ á¿ðòýý áàéðøóóëàí õàäãàëóóëæýý.

      Õàðèí ¿¿íèé äàðàà 1997 îíû аðьанхоёрдугаар ñàðûí 9-íèé ºäºð Ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæýýñ 1/946 òîîò àëáàí áè÷ãýýð õ¿ðã¿¿ëñýí “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-íèé õóâüöààíû òàðõàëòûí ñóäàëãààãààð “Äàðõàí áðîêåð” ÕÕÊ-ààð äàìæóóëàí äàíñ íýýëãýñýí õóâüöàà ýçýìøèã÷ýýð ¿ëäñýí õ¿íèé òîî 583 áàéãàà íü àíõíûõòàé æèøèõýä 1219 õ¿í õóâüöààã¿é áîëæ õàñàãäñàíûã ãýð÷èëæ áàéãàà þì. ¯ëäñýí 583 õ¿íèé ýçýìøäýã õóâüöààíû íèéëáýð ä¿í 342.197 øèðõýã áàéãàà íü àíõíûõòàé æèøèõýä 4096 øèðõýã õóâüöààíû çºð¿¿òýé èõ õýìæýýãýýð  ººð÷ëºã人ã¿é áàéíà.

    Ýäãýýð 583 õ¿íèé ýçýìøäýã á¿ãä 342.197 øèðõýã õóâüöààíû äîòîð íü “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí ÒÓÇ-èéí äàðãà Á.Ñ¿õáààòà𠺺ðèéí 1701115 òîîò äàíñ íýýëãýí 76.203 øèðõýã, ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿í Àëòàíãýðýë ººðèéí 170117 òîîò äàíñ  íýýëãýí 76.203 øèðõýã, Ýðäýíý÷èìýã ººðèéí 170116 òîîò äàíñ íýýëãýí 67619 øèðõýã õóâüöààã àâñàí áàéíà. Íèéëáýð ä¿íãýýð 221.889 øèðõýã õóâüöàà áóþó “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí ä¿ðìèéí ñàíã á¿ðä¿¿ëäýã 410.459 øèðõýã õóâüöààíû 54.1 õóâèéã ãóðàâõàí õ¿í ººðñäèéí íýð äýýð õóóëü áóñ àðãààð øèëæ¿¿ëýí òºâëºð¿¿ëæ ýçýìøñýí áàéдаг.

     ¯¿íèéã äàðààõ áàðèìò õàðóóëíà. Çóó÷ëàã÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ “Äàðõàí áðîêåð”-èéí ï¿¿ñ 1995 îíä Ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæòýé õàðèëöàí òîõèð÷ òºâëºðñºí õàäãàëàìæèíä äàíñ íýýëãýõ ãýðýý õèéñýí áàéäàã юм. Ýíý ãýðýýíèé äàãóó “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí õóâüöààã õóäàëäàí àâñàí õàðèëöàã÷ Ï.Àðèóíæàðãàë 15-90382 òîîò äàíñàíäàà 107 øèðõýã, Ã.Àäüÿà 15-66465 òîîò äàíñàíäàà 116 øèðõýã, Á.Áàòñ¿õ 152361 òîîò äàíñàíäàà 222 øèðõýã, Á.Öýíä-Àþóø 15-21493 òîîò äàíñàíäàà 22940 øèðõýã õóâüöààã òóñ òóñ áàéðøóóëàí ãóðâàí òàëûí ãýðýý áàéãóóëàí õàäãàëóóëñàí áàéíà. Ãýòýë ýäãýýð èðãýäèéí õýí íü ÷ òóñ òóñûí ýçýìøäýã õóâüöààãàà çàðàõ áîëîí íýìæ õóäàëäàí àâàõààð Ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ, “Äàðõàí áðîêåð” ï¿¿ñò áè÷ãýýð ãàíö  ÷ óäàà äààëãàâàð ºãººã¿é, çàõèàëãûí ãýðýý õèéãýýã¿é áàéõàä òýäíèé 445 øèðõýã õóâüöàà äàíñíààñ õàñàãäàæ, áóñäûí äàíñ ðóó øèëæèæ àëãà áîëæýý.

      Õàðèëöàã÷ Ï.Àðèóíæàðãàëûí 15-90383 òîîò äàíñàíäàà õàäãàëóóëñàí 107 øèðõýã õóâüöàà íü 437 øèðõýã áîëæ íýìýãäýýä 1997 îíû аðванхоёрдугаар ñàðûí 10-íû ºäºð 287 øèðõýãýýð íýã, 150 øèðõýãýýð íýã, á¿ãä õî¸ð óäààãèéí çàðëàãûí ã¿éëãýýãýýð õàñàãäàæ ººð õ¿íèé äàíñ ðóó øèëæñýí áà äàíñàíä íü 22.557.00 òºãðºã îðëîãî áîëæ òóøààãäààä óäàëã¿é ìºí äàíñíààñ çàðëàãà áîëæ õàñàãäàæ ººð õ¿í àâñàí áàéäàã.

     Õàðèн хариëöàã÷ Á.Öýíä-Àþóøèéí 15-21493 òîîò äàíñàíäàà õàäãàëóóëñàí 22940 øèðõýã õóâüöààã 1997 îíû аðваннэгдүгээр ñàðûí 3-íû ºäºð Ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ, “Äàðõàí áðîêåð”-èéí ï¿¿ñ íü õóäàëäàí àâàã÷ ýòãýýäòýé 637 òîîò õýëöýë õèéãýýä ãàíö óäààãèéí ã¿éëãýýãýýð çàðëàãà áîëãîæ, ººð õ¿íèé äàíñ ðóó ìºí ë øèëæ¿¿ëñýí áàéжээ. ¯¿ãýýð ÷ çîãñîõã¿é Ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ, “Äàðõàí áðîêåð”-èéí ï¿¿ñ íü 1999 îíû нэгдүгээð ñàðûí 5-íû ºäºð 23 óäààãèéí ã¿éëãýýãýýð, ìºí ñàðûí 7-íû ºäºð 37 óäààãèéí ã¿éëãýýãýýð 8-íû ºäºð åñºí óäààãèéí, 11-íèé ºäºð äºðâºí óäààãèéí ã¿éëãýýãýýð òóñ òóñ á¿ãä ä¿íãýýð 76 óäààãèéí ã¿éëãýýãýýð “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí 22940 øèðõýã õóâüöààã òºâëºð¿¿ëæ áóöààæ ýðã¿¿ëýí õàðèëöàã÷ Á.Öýíä-Àþóøèéí 15-21493 òîîò äàíñàíä  æèë ãàðóé õóãàöààíû äàðàà íºõºí буцааж áàéðøóóëñàí áàéдаг. 

     “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí õóâü íèéë¿¿ëýã÷ ãèø¿¿äèéí òºëººëëèéí 2011 îíû аðваннэгдүгээр ñàðûí 11-íèé ºäºð áè÷ãýýð ãàðãàñàí  õ¿ñýëòèéí äàãóó “Äàðõàí áðîêåð” ÕÕÊ-èéí çàõèðàë Æ.Î÷èðñ¿õ õàðèëöàã÷ Á.Öýíä-Àþóøèéí äàíñыã øàëãàñàí áàéíà.   Á.Öýíä-Àþóøèéí 22940 øèðõýã õóâüöààã “Îðõîí æèìñ” íîãîî ÕÊ-èéí ÒÓÇ-èéí äàðãà Á.Ñ¿õáààòàðûí 170115 òîîò äàíñàíä 1997 îíû аðваннэгдүгээр ñàðûí 3-íû ºäºð 25083 øèðõýã õóâüöàà, ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿í Àëòàíãýðýëèéí 170117 òîîò, Ýðäýíý÷èìýãèéí 170116 òîîò äàíñóóäàä 29067 øèðõýã õóâüöàà òóñ òóñ îðëîãî áîëîí îðæ òºâëºðñºí íü õàðàãäæýý.

    “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí õóâü íèéë¿¿ëýã÷ ãèø¿¿ä øèíýýð ñîíãîãäñîí ÒÓÇ-èéí ãèø¿¿ä áîëîõ Îðõîí ñóìûí Çàñàã äàðãûí îðëîã÷ À.Ãàíáàò, Äàðõàí-Óóë àéìãèéí Çàñàã äàðãûí îðëîã÷ асан áîëîí Íèéãìèéí äààòãàëûí õýëòñèéí äàðãà àñàí Ï.Áàÿðàà, Îðõîí ñóìûí Òàòâàðûí óëñûí áàéöààã÷ Ãàíñ¿õ, “Àëñûí òºâ” ÕÕÊ-èéí çàõèðàë Á.Ñ¿õáààòàð, ò¿¿íèé õàìòðàã÷ Àëòàíãýðýë íàð íü “Êîìïàíèéí òóõàé” /2011-10-06-íû ºäðèéí/  õóóëèéí 84 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 84.4-ò çààñíûã íîöòîéãîîð çºð÷èæ, “Îðõîí æèìñ íîãîî” ÕÊ-èéí á¿õ õºðºíãèéã õóâüäàà çàâøèæ, бусдын хөрөнгө, барилга, байгууламжийг íóðààí ñ¿éòãýæ, õóâü íèéë¿¿ëýã÷äèéí ýçýìøäýã õóâüöààã ººðñäèéí íýð äýýð õóóëü áóñààð øèëæ¿¿ëýí àâ÷, õóâüöàà ýçýìøèã÷äýä àñàð èõ õîõèðîë ó÷ðóóëñàí áàéдаг. Хувьцааны талаар ойлголт, мэдээлэлгүй иргэд хохироод үлдэж байгаа юм.

    “Таван толгой” компанийн 1072 хувьцааны ногдол ашгийг жил бүр иргэдэд тараахгүй байгаа. Хувьцаа эзэмшигч иргэд биднээс асуухгүйгээр Засгийн газар, Ерөнхий сайд дур мэдэн 2020-2021 онд төсөл хөтөлбөрийг санхүүжүүлсэн. Одоо түүнийг нөхөж олгох нь тодорхойгүй байгаа. Иргэдийн 1072 хувьцааны ногдол ашгийг цагаан сарын өмнө болон сонгуулийн өмнө тарааж, Ерөнхий сайд хувиасаа өгч байгаа юм шигээр улс төржүүлэн, өглөгч буянтан мэт харагдуулах “Жүжиг” тавьдаг. Монголыг хөрөнгийн биржийн захирал нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болон Ерөнхий сайд мэтээр ард түмэнд харагдуулаад байгаа.

    Бүр сүүлдээ 1072 хавьцааны ногдол ашгийн мөнгөтэй, мөнгөгүй ард түмэн амьдарч чадна. Иргэдэд зүгээр бэлэн мөнгө тарааж байхаар улс эх орондоо ашигтай төсөл хөтөлбөр ашиглах зөв гэсэн цуу яриаг нийгэмд түгээх болсон. “Таван толгой” компанийн 1072 хувьцааны ногдол ашиг Засгийн газарт ямарч хамаагүй зүйл. Энэ 1072 хувьцаа бол иргэд, хувьцаа эзэмшигчдийнх шүү дээ. Хувьцаа эзэмшигчдийн ногдол ашигт хошуу, гар дүрдэг Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Засгийн газартай байхаар Монгол Улсад Хөрөнгийн бирж яаж хөгжиж чадах билээ дээ.