СУИС-ийн Театрын Урлагийн Сургуулийн "Ярих урлаг, Утга зохиол судлал" тэнхимийн багш С.Баатарцогт "Нохойн жиг" өгүүллэг, туужийн номоо хэвлүүллээ. Түүний номоос онцлох өгүүллэгийг уншигч танд хүргэж байна.

            Эмээ минь хэвтэрт орсон өнгө гандуухан зун. Гэрийнхэн сумын төвийг хоногоор зорилоо. Тэднийг эзгүйчилж, эмээгээс шагай тоглохыг гуйлаа. Эмээ орноосоо хүчлэн өндийж, биеэ займчиж байснаа:

        -Халуун зунаар шагайгаар тоглох нүгэл гэнэм! Гадаа гарч хонио хар гэхэд нь тас гөжүүдэлж, хошуугаа цорвойлгов. Эмээ уруулаа өмөлзүүлэн, намайг татаж духан дээр минь үнэрлэх, үнсэхийн нэгэн болсноо:

        -Ганцхан удаа шүү, үр минь гэв. Тоглоом дундуур “Гадаа салхи эргэж байна. Хонио буцаа” гэж хэлнэ. Хэлэх тоолонд нь шуургалан довтолж, хонио тогтоох төдий болно. Би гуйж, шалсаар үд хүртэл морь уралдуулав. Үдээс хойш хормой дүүрэн шагайгаа хоймор асгах зуураа:

         -Шагайгаар тоглох уйтгартай байна. Хоёулаа даалуу тоглоё гэв.

         -Ээ, нүгэл гэнэм! Тэнгэр задгайрахын дохио. Шагайгаа хурааж бай хүү минь гэхэд хэдийнээ дасал болсон эмээгийн уулга алдах өнгийг нэмүүлж чадсандаа би учиргүй ихээр хөхрөв.

          -Дүрсгүй золиг шүү. Ганц удаа цай хурааж тоглоё гэв. Би зориуд улаан арвыг сөргүү эргүүлж, мод тоолуулна. Эмээ урьдын адил уулга алдан,

         -Ээ, нүгэл гэнэм! Улаанаар хэзээ байтлаа эргүүлж байлаа. Муу ёр гэнэ. Үргэлжид миний мод бага тоотой байх учир би хожно. Дахиад л улаанаар эргүүлнэ. Би гижигдүүлсэн мэт хөхөрч, бах таваа хангана. Бид хоёр үдшийн бүрий болтол тоглоод унтлаа.  

         Сав суулга харшилдаж, дэргэд шахуу шаазан аяга хагарах чимээнээр би гүн нойрноосоо давхийн сэрлээ. Аадар бороо нэг намдаж, заримдаа ширүүсэн мөндөрлөж, гэрийн дээвэр цоорох нь халаг нижигнэнэ. Эмээгийн “Хүрэн жоо”-гоор уриалуулсан идэмхий ямаанууд ширүүн бороонд нөмөр бараадаж, онгорхой хаалгаар ороод ирчихсэн гэр доторхыг ч нэг бусниулж байна. Би хөнжлөө хуу татаж, хананд өлгөөтэй бугуйлаа шүүрлээ. Суран бугуйлаараа нуруун дээгүүр нь шав шав хийтэл шавхуурдав. Ямаанууд арга буюу сүүлээ хавчин гэрийн хаалгаар уралдан гарав. Би дээлээ хөдрөн, хороо бараадуулахаар араас нь гарахын төдийд ямаанууд усанд цутгуулсан зурам шиг шал ус болоод ширүүн борооны урдаас сөрж чадахгүй хүзүүгээ нугдайлган, сүүлээ хавчина. Би ч усан гүзээ. Хэдэн ямааг хороо ч дөхүүлж чадахгүй аргагүйн эрхэнд гэртээ эгэн ороход эмээ минь буруу хараад хэвтчихсэн унтаж байгаа хүн шиг аяглана. Би ч дотроо “Эмээ нам унтахгүй дээ. Намайг хэргээр сэрээсэнгүй” гэж таамаглана. Ийм ширүүн борооны дуунаар сэрдэггүй. Тэр хэдэн годронг наашаа давхиулж байдаг мөн бөх нойроо гэж өөрийгөө зүхнэ. Эмээгийн шаазан аяга хэдэн хэсэг бутарчээ. Шалавхан шаазангийн хагархай бүрийг түүв. Хүрэн жоогоор үснээсээ зулгаалгаж, хамар амаа хазуулаад сэрээгүй нь их юм гэж дотроо бодлоо. Хүрэн жоо гэж хонь саахад хацар, хамар ч хамаагүй амандаа аль ойроос шууд зулгаадаг идэмхий ямаа бий. Хойд голын айлд зарахад бээрийн газрыг товчлон ирсэн гэрсэг ямаа. Эмээ туурайгаараа газар хатган тоос босгож, холын газрыг тэмээ шиг таварч ирсэн амьтан гээд улаан ямаандаа “Хүрэн жоо” гэж нэр хайрласан юм. Түүнээс хойш даанч ганц жил нойтон дэлэнтэй зусаагүй билээ. Эмээ анх удаа хүнд зовхио дааж ядан дөнгөж нойрноосоо сэрсэн хүн шиг удаанаар эвшээлгэж, үрчлээтсэн нүүрнийхээ арьсыг тэнийлгэж байгаа аятай нүүрээ гараараа зөөлхөн илээд:

-Эмээгийнхээ жижиг бор тагшийг ширээ рүү дөхүүлчих. Хэвтэрт орсноос хойш хоол шингэх нь муудлаа. Тэр шаазан аяга ерөөсөө гарт хүнддээд нэг л өдөр алдаж унагаад тас няс хийн дуугарч, сэтгэл хоёрдуулах вий гэж айж байлаа. Харин ч ашгүй Хүрэн жоо хагалчихлаа. Хүрэн жоо маань аягатайгаа ч асгалгүй идэж, ууж чадахаа больжээ. Адилхан өтөлж гэж намайг аргадангуй хошуугаа цорвойлгон эвийлж, хоёр биедээ буруугаа тохов. Миний дотор эвлэх шиг болоод эгшин зуурт бор тагшийг нь дөхүүллээ. Нойр нэгэнтээ сэргэж, гэр жиндүү тул гал асаахаар чүдэнзээ хайгаад зуухаа тойрон мөлхөж байлаа. Эмээ буруу харсан хэвээр:

-Чүдэнзээ эргэнэгийн урд унинд шургуулаагүй байна уу? Сүүдэр чинь тэгж тусаад байсан даа гэж сануулна. Гэнэтхэн шээзгийтэй аргалаа гэртээ оруулаагүйгээ санана. Миний санах, ухаарах гэдэг дандаа хожуу ажээ. Эмээ богших мэт бүгтхэн ханиалгаад:

-Ээж чинь төв явахаасаа өмнө гэрийнхээ дөрөлжийг аргалаар дүүргэх шиг болсон гэж надад зориуд сануулав. Намайг гэрээсээ түлш хормойлохоор ухасхийн босоход дуугаа өндөрсгөж, үгээ няцаав.

-Гал голомтоосоо илчээ буцаана гэдэг нүгэл гэнэм. Эмээ нь жиндэхгүй байна. Сая хүрэн жоо гэр дотор хэдэн хоргол унагаах шиг болсон. Хорголыг нь бор тагш доор хөмөрчих. Ийм үелзэх бороонд хонин сүрэг гол уруудсан л байж таараа. Хээрийн амьтанд чөдөр гэв. Хэлсэн даруй хоргол түүж, бор тагшаа хөмрөв. Эмээ харахгүй, юу ч хэлэхгүй байхад энэ орчлон ертөнцийг яагаад нэвт мэдэрдэг байна. Би ч шуурганд уруудах хонио тогтоохоор хуурай хувцсаа зэхэхэд:

-Үүр цайхаар болоо хүү минь. Зурвас бороо гэмтэй. Хөлөөрөө мал уруудвал уруудна биз. Хүү минь л хүлээ үз гэж хэлээд хөнжилдөө шургав.

            Сүүмэн гэгээ тодрохуй хотны гадаа хонин сүрэг алга. Бороо ч зогсов. Гол уруудан давхихад сумын төвөөс ирж яваа аав, ээж хоёр хэсэг хонийг гилэн айсуй. Хөлс дааварласан духаа шударч,

-Мал мэнд хонож уу? гэхэд:

-Мэндээ. Саахалт айлын хүү хүйтэн борооноор малынхаа араас дагаад осгосон байхыг нь хүмүүс мэнд олсон байна гэв. “Зурвас бороо гэмтэй... Хүү минь л хүлээж үз” гэж эмээгийн хэлсэн үгс бодогдохын сацуу, осгосон хүүхдийг эвийлж хайлах ээж, аавын дуутай нэгэн аязаар хорших шиг болно. Ээж хэлэх үгээ цэгнэж, эргэж хургаж байснаа:

-Миний хүү өнгөрөх шөнө “Хүрэн жоо”-г чинь хангай зооглосон байна гэв.

-Түмэн сүрэг дундаас түүнийг нь онилдог ямар нүгэл гээч нь вэ? гэж аав хачирлав. Хүрэн жоог эмээгээс дутуугүй намайг эрхлүүлдэг болохоор тэр хоёрт хүндээр тусгасан нь мэдээж. Харин би Хүрэн жоо гэж хэлэхэд хамгийн түрүүнд хэвтэрт байгаа эмээгээ бодлоо. Гэрийнхээ зүг хар хурдаараа давхиж байтал эмээгийн гэрийн яндангаас утаа суунаглана. Би гайхаж, балмагдсаар эмээгийнд орвол урдаас галын халуун элч төөнөнө. Гэтэл эмээ хэвтрээсээ босчихсон, бүр гал түлчихсэн байлаа. Эмээ та чинь босчихсон байна шүү дээ гээд баярын нулимс дуслуулан ээрч муурсаар тэврүүллээ.

-Миний хүү чинь мориныхоо хурдаар давхиж байх чинь юу болов.

-Таны Хүрэн жоо чонын хоол болжээ гээд эмээгийн царайг ажиглахаар урдаас нь ширтлээ. Эмээ юу ч болоогүй юм шиг олон хоног хэвтсэн хөндүүр биеийнхээ хүчийг сэлбэх мэт бор тагш дүүрэн цайгаа шунаглан уугаад маш тайвнаар:

-Ээ, буянаа нэмэг! Буянтай мал эзнийхээ үйлийг тээдэг юм гэв. Эмээ минь хэвтрээсээ босож, өнгө зүсээ гээсэн дэлгэр зун. 

2021.05