Оюуны залгамж

Драмын жүжиг, уянгын өчил драм, дуулалт бүжгэн жүжиг, дуурь, дуулалт драм, уянгын драмын найраглал, теле жүжиг, теле зохиомж, концертын эхлэл зохиомж, адал явдлын жүжгээс бүрдсэн шинэ ном өмнөө дэлгэж сууна. Д.Намдагийн “Шарай голын гурван хаан”, Л.Ванганы “Хэн хэлсэн юм бэ” түүврүүдээс хойш жүжгийн зохиолын олон төрлөөр дагнан бичсэн ном тоотой хэвлэгдсэнийг уг бүтээл нөхөн уламжилжээ гэж эрхгүй бодогдоно.

            Онцолж нэрлэхийн учир нь монголын орчин үеийн театр, кино зохиолын суурийг тавьсан Д.Намдаг, Л.Ванган зохиолчид хоёул шавь сургалт явуулж, дэг сургууль бий болгосон байдаг. Д.Намдаг зохиолчийн гэрийн сургууль, шавь сургалтаас Д.Мягмар, Д.Батбаяр, Х.Зандраабайдий тэргүүтэй жүжгийн зохиолчид төрөн гарч, үүнээс өдгөө бидний бахархан шимтэж уншдаг Д.Батбаяр “Хайрыг хайрла” жүжгийн зохиолын ном үүдэж бүрэлдэх жишээтэй.

Үүний нэгэн адил Л.Ванган зохиолчийн шавь сургалтаас О.Цэнд, Ш.Ёнхор, Д.Лхасамбуу, А.Бямбажав тэргүүтэй арав гаруй зохиолчид төрснөөс тэдний нэг А.Шартолгой зохиолчийн одоо таны унших “Тайз, дэлгэц...” ном үндэсний жүжгийн зохиолын уламжлалыг залгамжлан шинэтгэсэн баялаг агуулга, цар хүрээгээрээ тод ялгарч байна. Монгол хэлний яруу дүрслэх увидас, уламжлал шингэсэн хурц тод найруулга, хэлний боломжийг тэлсэн адилтгал нэршлийн ончроо олныг өгүүлэг, романых нь бичлэгээс тодорч онцгойрсоор ирсэн уран бүтээлч юм.

Ялангуяа сүүлийн хориод жил Говийн догшин Ноён хутагт Данзанравжаагийн намтар, уран бүтээлийг судалж олон шилдэг бүтээл туурвисан зохиолч бол Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Д.Нацагдоржийн болон МЗЭ-ийн шагналт А.Шартолгой абугай билээ. Түүний Д.Равжаа хутагттай холбоотой бүтээлүүд жүжиг, найраглал, намтар, хөрөг, цуврал роман, судалгаа шинжилгээ болон өргөжсөнийг уншигчид андахгүй.

            Монголын сонгодог уран зохиолын үнэт дурсгалуудын дотор XIX зууны гучаад онд Говийн догшин Ноён хутагт Д.Равжаагийн зохиосон “Саран хөхөөний намтар” хэмээх дуулалт жүжиг онцгой нөлөөтэй. Энэ дуулалт жүжиг XX зууны эхэн хүртэл тоглогдсон мэдээ баримт бий. Харин XXI зууны босгонд энэхүү жүжгийн шинэтгэсэн хувилбарыг А.Шартолгой зохиолч бичсэнээр “Саран хөхөө” хэмээх драмын жүжигтэй бид дахин учирч, оюуны залгамжааг таашаан мэдрүүлсэн билээ.

Жүжгийн зохиолын судалгааг хэрхэн хийж, яаж боловсруулсан, урлан судлалын шинжлэлээ эх зохиолын хамт хэвлүүлсэн “Саран хөхөө” (2005) шиг бүтээл өдгөө гараагүй байна шүү дээ. Суралцууштай, гарын авлага болохуйц даацтай бүтээл. Жүжгийн зохиолын амин сүнс болсон дүрийн зан төрхийн үлгэр жишээ, дүрээ төрхжүүлэх чадвар А.Шартолгой зохиолчийн бүтээлээс танигддаг. Судлаач Х.Блүм “Өрнийн канон” бүтээлдээ: “Зан төрхийн дүрслэлийн амьдлаг чанар Шекспирийн хувьд дэндүү жамаараа: дүр бүхэн нь өөр өөрийн дуу хоолойгоор ярихаас илүү баталгаатай хий үзэгдлийг түүнээс урьд болоод хожид нэг ч зохиолч бүтээгээгүй билээ... Агуу их ухаантнуудын ёсоор орших Фальстаф, Розалинда, Гамлет нарын хорон санаат гайхлууд бол өөрөө өөрсдийгөө бүтээгч урлаачид буюу Гегелийн хэлснээр чөлөөт уран бүтээлчид” юм гэжээ.

            Энэхүү шинэ түүвэрт буй “Эгшиглэнт нулимс” жүжигт уран бүтээл, уран бүтээлч, урлагийн увьдас чанарын харьцааг зурвасхан атлаа эмзэг уяралтай онгичин харуулсан ур чадварыг судлууштай санагдав. “Хөх лаврингийн салхи” теле зохиомжид Равжаа хутагтын “Ертөнц авгайн жам”, “Гэвш Шаравт сургасан сургаал”, “Цагийн жамыг тодруулагч цаасан шувууны сургаал” тэргүүт зохиолуудын нэгтгэсэн үүсмэл бүтээлийн хувилбар мэт шинэ содон зохиомж болжээ. Энэ мэтээр жүжиг тус бүрийн туурвил зүйн онцлог, гоо зүйн бүрдлийг ярьж болох ч онцлон “Р.Чойном” моно жүжгийн тухай онцлон товч өгүүлье.

Уянгын шаглаа, үнэний баглаа

Зохиолч А.Шартолгойн бичсэн “Р.Чойном”(уянгын өчил драм) моно жүжгийн зохиолыг дэндүү хожуу уншсандаа судлаачийн үүрэг хариуцлага, үнэлэлт нээлтийн үүднээс бодохуйяа харамсах сэтгэл төрж буйг нуух юун. 2007 онд УДЭТ-ын тайзнаа тавигдсан энэхүү бүтээлийг Монголын жүжгийн зохиол, тэр дундаа сонгодог хэлбэрийн шүлэглэсэн жүжгийн зохиолын хэл хэллэг, хэлмэр санаа, ур хийц, урлал илэрхийллийн уран чадварт үзэгдлийн түвшинд хэлэлцэгдэхүйц чансаатай бүтээл туурвисан гэж үзэж байна. Ялангуяа манайдаа шинэ сэргэгт тооцогдож, эрэл туршицууд хийгдсээр буй моно жүжгийн туурвил зүйд хэлбэр зохиомж болоод агуулга, өгүүлэмжид шинэчлэл оруулаад зогсохгүй, төрөл зүйлийн нэр томьёоны хувьд ч голчтой санал дэвшүүлжээ.

            Жүжгийн зохиолын хэл өгүүлэн буй драмтайгаа ямар нягт уялдаж, үг хэллэг, мөр бүхний ард далд өгүүлэмжүүд нэвт хүүрнэгдэх урлалыг бишрэхгүй байхын аргагүй. Уран зургийн хэсэг ч гэмээр, уянгын киноны кадр ч гэмээр уран тансаг хэрнээ утга гүн дүрслэлүүд энэхүү өчил драмын амин сүнсийг хадгалж байна. Үгийн баялаг найрсал, утгын гүн цараатай уран нарийн өгүүлсэн холболт, давталт бүрийн цогц илэрхийллээс хэлмэгдсэн, хавчигдсан, гэхдээ тэмцсээр л байсан Р.Чойномын амьдрал нүднээ хураагдан хураагдан буух шиг цэгцтэй уянгын шаглаа, үнэний баглаа гэж тодотгомоор.

            Францын философич, утга зохиол судлаач Р.Барт бол XX зууны структурализм, постструктурализм, постмодернизмын гол төлөөлөгчдийн нэг. Түүний хэл шинжлэл, философи болон утга зохиолын онол, туршлагын хавсарга бүтээлүүд утга зохиолын судлал шинжлэлд эрс эргэлтийг бий болгосон гэж үздэг. Ялангуяа текстийн задлан шинжилгээний онол боловсруулж, тодорхой уран сайхны бүтээлд нэвтрүүлэн хэрэглэхдээ “зохиогчийн үхэл”, “өнөөгийн мифийн онцгой хэл”, “лекси кодууд”, “семантик талбар”, “мета хэлний кодчилол”, “текст хоорондын хүрээ хамаарал”, “текстийн интертекстуаль оршихуй” гэх мэт онол, арга зүйн ойлголтуудыг дэвшүүлсэн. Үүнээс бичвэрийн тухай үзэл баримтлал буюу “уншигч бол бичвэрийг төдийгүй бүтээгч” гэсэн зохиогч болон уншигчаар зогсохгүй алив урлагийн мөн чанарт ончроосон, орчин үеийн уран зохиолын өгүүлэмжид хандах нэн шинэлэг судалгааны хэл юм.

            Энэхүү жүжигт товчхондоо зохиолчийнхоо тухай зохиолч нь үнэнхүү амилуулан “зохиожээ”. Зохиолоо, зохиолоо гэхэд худал хуудуу юм бас хумхын төдий ч мэдрэгдэхгүй нь сонин. Р.Чойномын амьдрал ч эгээ л яг ийм л тавилан зөрөг, төөрөг хувиар дууссан, түүнээ туулсан шүү гэдгийг хэлэхийн төлөөнөө зохиолч А.Шартолгойн бичсэн нэг үсэг, нэг догол мөр бүрнээ зориулагдсанд эргэлзэмгүй санагдтал утгажуулжээ. Ямар чигжүү, ямар нягт бичлэг вэ? “Нясуун” санаа бүрээ мэдрүүлэхийн тулд зохиогч өөрөө Чойном шиг цог хийморьтой шүлэглэн бүтээж бас чадаж. Энэ нь зохиогч “үхэж” чадсаны тод томруун илрэл, гайхам жишээ мөн.

Жүжигт Чойном, Чойномын Бага нас, эх гэсэн дүрүүд гарах боловч Бага нас болон эхийн дүрийн харилцаа далдаас буюу эхийн сэтгэлийн зөн, өөрийн дурсамж бодролын аясаарт сүлэгдэн хөглөгдөж өрнөнө. Зохиогч ч энэ бичлэгийнхээ тухайд “нэрт найрагчийн үзэл бодлын илэрхийлэл, үрийнхээ төлөө гэх эх хүний зөн совингийн шаналал зэрэг гурвалсан өчил өгүүлэмжийг, цаг хугацааны эргүүлэгт зохиомжлон бүтээхийг зорив” гэж бичсэн байна.

            А.Шартолгой зохиолчийн жүжгийн зохиолын хэл хэллэг, уянгын өгүүлэмж болбоос одоо уншихад тансаг хоргойд баринтаглан тахил хойморт залсан тарни судар мэт “гоёмсог, эрхэмсэг” уншигдаж, ойлгогдож, басхүү яригдаж магад. Хожим харин үгийн цэц, утгын ур, зүйрлэл доторх зүйрлэлийн мөнхүү санааг нээж таньсан нэгэнд бол тоос тортог нэвчин тос хир даасан хуучин баринтаг задалж цагийн судрын мөнхийн үгсийг нэхэн тоослох мэт санагдах вий.

Сити их сургуулийн ахлах багш Х.ЧОЙДОГЖАМЦ