Эргэлт.мн мэдээллийн сайт уншигчдадаа зориулан улирч буй цагаагчин үхэр жилд нийгэм, эдийн засгийн салбарт өрнөсөн онцлох үйл явдлуудыг эргэн сануулж, тоймлон хүргэж байна. Үхэр жилд бид 50 орчим хоног хөл хорионд орж, вакцины III тунд хамрагдаж, бүх нийтээрээ цар тахлын эсрэг зогссон ч 2000 шахам иргэнээ алдлаа. Хоёр хөрш нүүрээ буруулж, хаалгаа “түгжсэн”-ээр хүнс, шатахууны хомсдолд орж, эрэлд гарч үзлээ. Хөвсгөл нуурыг тойрч хэд хэдэн удаа хүчтэй газар хөдөлж, нутгийн иргэдийг сандаргасан бол тус нуурын гүнд 36 жил хэвтсэн “Сүхбаатар” хөлөг онгоцыг татан гаргалаа. Бас Төв талбайдаа морьтой, морьгүйгээрээ талцан жагсаж үзлээ. Эдийн засгийн салбараас онцолбол, Монгол Улсын гадаад өр 33.3 тэрбум ам.доллар болж өссөн бол түүхэндээ анх удаа 18 их наяд төгрөгийн зарлагатай төсөв баталсан билээ.

---

 

        Монгол Улс 2021 оны хоёрдугаар сарын 22-нд БНЭУ-аас бэлэглэсэн 150 мянган тун буюу 75 мянган иргэнийг вакцинжуулах Оксфордын “Астразенека” вакциныг хүлээн авсан. Мөн ОХУ-аас 20 мянган тун, БНХАУ-аас 300 мянган тун вакцин хандивласныг хүлээн авсан. Ингээд 2021 оны хоёрдугаар сарын 23-нд “КОВИД-19” цар тахлаас урьдчилан сэргийлэх вакцинжуулалтын ажлыг орон даяар эхлүүлсэн. Тухайн үед вакцины анхны тунг шинэ Ерөнхий сайдаар томилогдоод 25 хонож байсан Л.Оюун-Эрдэнэ өөртөө хийлгэж, вакцин сөрөг нөлөөтэй эсэхэд эргэлзэхгүй байхыг ард иргэдэд уриалж байв. 

 

Монгол Улс иргэддээ “КОВИД-19” цар тахлын эсрэг Оросын Спутник V, Английн АстраЗенека, Хятадын Файзер вакциныг сонголттойгоор хийсэн. Гэхдээ цар тахлын тархалтын нөхцөл байдлаас хамаарч үе шаттай хийсэн. Тухайлбал, эхлээд эрсдэлт, зорилтот бүлэг, хөдөлмөрийн насныхныг вакцинжуулж байсан бол хүүхдүүд эрсдэлт бүлэг болж эхлэх үед буюу 2021 оны зургадугаар сарын 28-наас 12-15 насны хүүхдүүдийг сайн дурын үндсэн дээр вакцинжуулж эхэлсэн. Үүний дараа шинэ төрлийн мутаци буюу дельта хувилбарын тархалт нэмэгдсэнтэй холбоотойгоор 2021 оны наймдугаар сарын 30-аас нийтэд дархлаа сэргээх III дахь тунг хийж эхэлсэн юм. 

 

Одоогоор “КОВИД-19” цар тахлын эсрэг вакцинжуулалтын I тунд 2.264.437 иргэн буюу нийт хүн амын 69.6 хувь, II тунд 2.160.217 иргэн буюу нийт хүн амын 66.4 хувь, нэмэлт тунд 850.958 иргэн буюу нийт хүн амын 26.1 хувь нь хамрагдаад байна. Өнгөрсөн хугацаанд Засгийн газраас вакцинжуулалтын идэвхийг нэмэгдүүлэх зорилгоор вакцины II тун хийлгэсэн иргэдэд 50 мянган төгрөгийн урамшуулал хүртэл тарааж байв. Гэхдээ нийт иргэдийг вакцинжуулах ажилд Засгийн газраас хэдий хэмжээний хөрөнгө зарцуулсан, гадаад улс орнууд, олон улсын байгууллагуудаас ямар хандив тусламж үзүүлсэн тухай нэгдсэн мэдээллийг танилцуулаагүй байна. 

---

        БНХАУ “КОВИД-19” цар тахалтай холбоотойгоор буюу манай улсыг эрсдэлтэй бүс гэж үзсэнээр Эрээн боомтоо хоёр сар орчим хугацаанд хааж, хаалгаа “түгжсэн” нь биднийг хүнд байдалд оруулав. Хил хаалттай удахтай зэрэгцээд дотоодод зарим нэр төрлийн бараа бүтээгдэхүүн тасарч, үнийн хөөргөдөл гаарч, нийгмийн гол бухимдах сэдэв болсон юм. Аж ахуйн нэгжүүдийн урд хөршөөс ачуулсан бараа Эрээн боомтод удаан саатсанаас болж, муудсан, хөлдсөн гомдлууд тасрахаа больсон. Хил хаалттайн улмаас нийгэм даяараа бухимдаж эхэлсэн учраас аргаа барсан төр ямар сайндаа долоон чингэлэг хүнсний нарийн ногоо орж ирснийг, хоёр вагон ачаа орж ирснийг нь дайны цагийн цэргийн хангалт мэт бахархалтайгаар дуулгаж байв. Чухамдаа хил хаалттай хоёр сар гаруйн хугацаанд Монгол Улс гуравдагч хөрштэй холбогдох, ачаа бараагаа зөөх “ганц” хаалгатайгаа ухаарч, бусад боомтуудаа идэвхжүүлэх ёстойгоо сэхээрэв. Нэмээд наанадаж нарийн ногоогоор дотоодоо хангаж чаддаггүйгээ ичицгээв.

 

Урд хөрштэй удтал яриа хэлэлцээр хийж, эцэст нь ачаа эргэлтийг чингэлэгт тээвэрт шилжүүлэх тохиролцоонд хүрсэн. Энэ дагуу Засгийн газар, салбар яамнаас томилогдсон комисс Замын-Үүд боомтод ажиллаж, чингэлэг тээврийг ачиж буулгах дундын цэгийг байгуулсан. Тус дундын цэг нь нэг удаад 50 чингэлэг нэвтрүүлэх хүчин чадалтай, халдвар хамгааллыг сахин үүднээс хүний шууд оролцоогүйгээр буюу техникээр чингэлэг ачиж, буулгах, шилжүүлэх зохицуулалттай байна. Харамсалтай нь, дундын цэгийн үйл ажиллагааны бэлтгэл ажил хангагдсан, урд хөршийн талаас хилээ нээсэн гэж Засгийн газраас мэдэгдсэн боловч одоогоор Эрээн боомтод гацсан ачаагаа гар дээрээ авсан иргэн алга байна. 

---

          Тулгар төрийн 2230, Их Монгол Улсын 815, Ардын хувьсгалын 100 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмыг нийтээр тэмдэглэх эсэх тухай улсаараа хоёр талцан маргалдаж, жагсаал цуглаанд хүрч байж цуцалсан нь энэ оны онцлох үйл явдлын нэг байлаа. Засгийн газраас Ардын хувьсгалын 100 жилийн ойг нийтээр тэмдэглэн өнгөрүүлэх хүрээнд 10 тэрбум төгрөг зарцуулахаар төлөвлөсөн нь нийтэд таалагдаагүй. Цар тахлын улмаас тогтоосон удаа дараагийн үр дүнгүй хөл хорио аж ахуйн нэгжүүдийг туйлдуулж, иргэд эмнэлгийн үүд сахиж, мянга гаруй өрхөд цар тахлаар уй гашуу тохиолдчихоод байхад наадам хийх нь зохисгүй гэж нийгэм үзсэн. 

         Улмаар төв талбайд “NoNaadam”, “Тэвчээр тасарлаа” гэх хоёр жагсаал нэгэн зэрэг эхэлж, төгсгөлд нь нэгдсэн. Энэ жагсаалыг цахим орчинд нэр, нөлөөтэй залуус санаачилж, басхүү олноороо оролцсон нь жагсаалын цар хүрээг өргөтгөсөн. Улмаар долдугаар сарын 2-нд Засгийн газар ээлжит бусаар хуралдаж, Үндэсний их баяр наадмыг нэг жилээр хойшлуулах, аймаг, сумдын баяр наадам, хурдан морины бүсийн уралдаан, уул, овооны тахилга, ой тэмдэглэх зэрэг нийтийг хамарсан арга хэмжээ зохион байгуулахгүй байхыг бүх шатны Засаг дарга нарт үүрэг болгосон.

Гэхдээ Засгийн газар энэ шийдвэртээ удаан зогсоогүй. Учир нь “NoNaadam” хөдөлгөөн мартагдаж, иргэдийн аялал зугаалга хавтгайрч эхэлсний дараа буюу наймдугаар сараас орон нутаг бүр наадмаа хийж, улс, бүсийн морин уралдаан, хүчит бөхийн барилдаануудаа зохион байгуулсан билээ. 

---

        Монголбанкаас Монгол Улсын гадаад өр энэ оны III улиралд 33.3 тэрбум ам.доллар болсныг танилцуулсан нь энэ оны эдийн засгийн нэг онцлох үйл явдал байлаа. Энэ оны төгсгөлд манай улсын гадаад өр 33.3 тэрбум ам.доллар болсон нь өмнөх улирлаас 361 сая ам.доллараар, өмнөх оны мөн үеэс 5.9 хувиар өссөн байна. Манай улсын гадаад өр 2018 онд 27.9, 2019 онд 29.8, 2020 онд 31.4 тэрбум ам.доллар байсан юм. 

Монголбанкнаас Засгийн газрын өр өссөн шалтгааныг зээлийн ашиглалттай холбон тайлбарласан. Өнгөрсөн онд гаргасан “Номад” бондын санхүүжилтээр “Мазаалай”, “Чингис” бондын тодорхой хэсгийг санхүүжүүлсэн бол энэ онд гаргасан “Центури” төслийн санхүүжилтээр “Чингис” бондын үлдэгдлийг төлөх, “Гэрэгэ” бондын тодорхой хэсгүүдийг санхүүжүүлсэн гэж танилцуулсан. 

---

        Манай улс шатахууны нийт хэрэглээнийхээ 95 хувийг ОХУ-аас, таван хувийг БНХАУ-аас импортоор авч ирсэн. Тэгвэл хоёр хөршөөсөө шатахууны хараат гэдгээ энэ онд илүүтэй мэдрэв. Учир нь ОХУ-ын “Роснефть” компанийн Ангарск дахь газрын тосны үйлдвэрээс манай улс шатахуунаа татдаг. Гэтэл тус үйлдвэр урсгал засвар хийж эхэлсэн гэх шалтгаанаар манай улсад нийлүүлэх шатахууны нийлүүлэлтээ зогсоосон нь биднийг 10 орчим хоног шатахууны эрэлд хатахад хүргэсэн юм. Нийлүүлэлт зогсохтой зэрэгцээд шатахуун импортлогчид агуулахад үлдсэн шатахуунаа нэг удаад 20-40 мянган төгрөгт өгөх, зөвхөн хөнгөлөлтийн карттай жолооч нарт өгөх зэргээр хуваарилалтын зохицуулалт хийж эхэлсэн нь ШТС-уудад урт дараалал үүсгэхэд хүргэсэн. Үүнтэй зэрэгцээд жижиглэнгийн борлуулагчид шөнийн цагаар шатахуун шаглаж, нэг литр АИ-92 шатахуун 5000 төгрөг хүрсэн тохиолдол ч гарч байв. 

Шатахуун тасарч, шар гэрэл нь анивчсан автомашинууд захаасаа зам дээр унтарч эхлэхтэй зэрэгцээд нөхцөл байдлыг ингэж хүндрүүлсэн буруутныг хайж эхэлсэн. Уг нь энэ оны долдугаар сараас “Роснефть” компани шатахууны нийлүүлэлтээ багасгаж, “крантаа хаах” дохио өгч байсан ч холбогдох төрийн байгууллагууд урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ аваагүйгээс нөхцөл байдлыг хүндрүүлсэн гэж буруутгагдсан. Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам, АМГТГ-аас тайлбар хийхдээ “Хойд хөрш шатахууны нийлүүлэлтээ багасгахтай зэрэгцээд урд хөршөөс авах шатахууныхаа хэмжээг нэмж захиалга өгсөн. Гэвч урд хөршид дотоодод нь төмөр замын тээврийн ачаалал хэтэрсэн учраас манай талаас захиалсан шатахууныг тээвэрлэх боломжгүй байгаагаа илэрхийлсэн” гэж байв. 

Энэ үйл явдал манай улсыг газрын тосны үйлдвэрээ яаравчлах замаар хоёр хөршийн хараат байдлаас салах, нөгөөтээгүүр төр, хувийн хэвшлийн уялдаа холбоогоо сайжруулах ёстойг сануулсан туршлага болсон. Нөгөөтээгүүр, ОХУ-ын талаас шатахууны нийлүүлэлтээ зогсоож, “крантаа хаасан” нь дан ганц Ангарск дахь үйлдвэрийн засвараас хамаараагүй буюу манай төрийнхөнд өгсөн сануулга, магад ШХАБ-д элсүүлэх гэх мэтийн шахалт байсан гэж учир мэдэх хүмүүс тайлбарлаж байсан билээ. 

---

        Хөвсгөл нуурт одоогоос 36 жилийн өмнө буюу 1985 онд живсэн “Сүхбаатар” хөлөг онгоцыг амжилттай татан гаргасан нь энэ оны онцлох үйл явдлын нэг байлаа. Хөвсгөл нуурын эко системийг хамгаалах, нуурын ёроолын аюултай хог хаягдлыг цэвэрлэх, бохирдлыг багасгах зорилтын хүрээнд монголчууд өөрсдийн аргачлалаар буюу ШУТИС-ийн эрдэмтэн, судлаач, цэргийн зөвлөх инженерүүд хамтран татан гаргах ажиллагааг амжилттай  зохион байгуулсан юм. Хамгийн чухал нь “Сүхбаатар” хөлөг онгоцонд ачаатай байсан 400 гаруй литр шатахуун нуурын усан алдагдахаас хамгаалж, татан гаргах ажиллагааны явцад ч аюулгүй байдлыг бүрэн хангаж чадсан нь онцлог байлаа. Ингэхдээ дэлхийн жишигт болон Монгол Улсын боломжид нийцүүлэн боловсруулсан ажил гүйцэтгэх аргачлал буюу технологийн картын дагуу хөлөг онгоцыг нуурын гүехэн хэсэгт ойртуулах, үндсэн байрлалд шилжүүлэх, хөлгийн их бие дэх усыг шавхах, хөвүүлэх, эрэгт байрлуулах гэсэн дарааллаар гүйцэтгэсэн нь Хөвсгөл нуурт живсэн бусад хөлөг онгоц, техник хэрэгслийг татан гаргах том туршлага болсон юм. 

         “Сүхбаатар” хөлөг онгоцыг Хөвсгөл усан замын газрын техникийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зорилгоор 1956 онд ЗХУ-тай байгуулсан Худалдааны хэлэлцээрийн дагуу “Красный Сормов” үйлдвэрийн зураг төслөөр хийсэн бөгөөд тухайн үеийн ЗХУ-аас шатахуун болон бусад бараа, бүтээгдэхүүнийг тээвэрлэн Хөвсгөл, Завхан, Увс, Говь-Алтай зэрэг баруун аймгуудыг хангахад голлох үүргийг гүйцэтгэж байсан юм. Хөвсгөл нуураас татан гаргасан “Сүхбаатар” хөлөг онгоцыг цаашид музей хэлбэрээр ашиглахаар шийдвэр гаргасан бөгөөд Хөвсгөлийг зорих аялагчдын үзэж сонирхох нэг чухал үзмэр болно гэж тооцож байгаа юм. 

---

        Нийслэлчүүд 2021 оныг хөл хориотой угтсан. Он гармагц хөл хориог сунгах шийдвэр гарч, улмаар хоёр болон дөрөвдүгээр сард хоёр удаа хөл хорио тогтоосон. Тухайлбал, “КОВИД-19” цар тахлын хоногт бүртгэгдэх шинэ тохиолдол илэрч эхэлсэнтэй холбоотойгоор Засгийн газраас дөрөвдүгээр сарын 10-наас 15 хоногийн хатуу хөл хорио тогтоох шийдэлд хүрсэн. Ингэхдээ вакцин хийлгэсэн 700 гаруй иргэн халдвар авсан, шинэ голомтууд илэрч эхэлсэн, нөгөөтээгүүр дахин хөл хорио тогтоох нь иргэдийн амьжиргаанд сөргөөр нөлөөлнө гэж иргэд эсэргүүцэж байсан зэрэг нөхцөл байдлыг харгалзан хөл хориог “цалинтай” байдлаар сүүлийн удаа тогтоож, халдварын тархалтын бууруулах эрдэмтдийн багийн тооцооллын дагуу Засгийн газар иргэн бүрд 300 мянган төгрөгийн нэг удаагийн нөхөн олговор олгохоор болсон билээ. 

 

Иргэн тус бүрд 300 мянган төгрөгийн нөхөн олговор олгоход  нэг их наяд 11 тэрбум төгрөг  зарцуулсан билээ. Харамсалтай нь, тухайн хөл хорионы үр дүн тооцоолсноос бага байсан, иргэн бүрд олгосон 300 мянган төгрөгийн нөхөн олговор мах, гурил төдийхөнд зарцуулагдаж, зарим иргэдэд архидан согтуурах санхүүжилт болсон гэх шүүмжлэл дагуулсан билээ. 

---

         Монгол Улс түүхэндээ анх удаа 18 их наяд төгрөгийн зарлагатай төсөв баталлаа. Ирэх оны батлагдсан төсвөөс онцлох зүйл нь хөрөнгө оруулалтын хэмжээг өмнөх онуудаас нэмж тусгасан нь эдийн засгийн салбарын онцлох үйл явдал байв. Тухайлбал, ирэх онд 2.5 их наяд төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийгдэхээс зам тээвэр, эрчим хүч, барилга, бүтээн байгуулалтын салбарт 1.8 их наяд төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийгдэнэ. Ингэхдээ зам, тээврийн салбарт хийх шинэ хөрөнгө оруулалтыг 7.1 дахин, барилга хот байгуулалтын салбарт хийх шинэ хөрөнгө оруулалтыг 3.7 дахин, эрчим хүчний салбарын шинэ хөрөнгө оруулалтыг 6.4 дахин нэмэгдүүлсэн юм.

Ялангуяа зам, тээврийн салбарын хөрөнгө оруулалтын нэмэгдүүлснээр ирэх онд

 

        Түүнчлэн, орон нутгийн төсөвт нийт 236,728.1 сая төгрөгийн санхүүгийн дэмжлэг олгож, орон нутгийн төсвөөс улсын төсөвт нийт 513,998.7 сая төгрөгийн орлого төвлөрүүлж, Орон нутгийн хөгжлийн нэгдсэн сан болон улсын төсвөөс Орон нутгийн хөгжлийн санд олгох орлогын шилжүүлэг, Орон нутгийн хөгжлийн сангаас санхүүжих урсгал зарлагыг нийт 253,401.4 сая төгрөгөөр баталсан. Харин Нийгмийн даатгалын сангийн 2022 оны төсвийн тухай хуульд Нийгмийн даатгалын санд төсвийн жилд төсвийн ерөнхийлөн захирагчид нийт 2,840,418.8 сая төгрөгийн орлого төвлөрүүлж, нийт 98,100.0 сая төгрөгийн эргэн төлөх төлбөр төлж, нийт 2,750,964.7 сая төгрөгийн төсөв зарцуулахаар тусган батлав. Мөн Эрүүл мэндийн даатгалын сангийн 2022 оны төсвийн тухай хуульд Эрүүл мэндийн даатгалын санд төсвийн жилд төсвийн ерөнхийлөн захирагч нийт 1,450,723.5 сая төгрөгийн орлого төвлөрүүлж, нийт 136,400.0 сая төгрөгийн эргэн төлөх төлбөр төлж, төсвийн ерөнхийлөн захирагч нийт 1,481,369.2 сая төгрөг зарцуулахаар тусгаж баталсан. Харин Ирээдүйн өв сангийн 2022 оны төсвийн тухай хуульд Ирээдүйн өв санд төсвийн жилд төсвийн ерөнхийлөн захирагч нийт 1,461,737.7 сая төгрөгийн орлого төвлөрүүлж, төсвийн ерөнхийлөн захирагч нийт 1,461,737.7 сая төгрөгийн төсөв зарцуулахаар тусгасан юм. 

---

         Газар хөдлөлтүүд мэдрэгдэж, гамшиг ослын үед бэлэн эсэхээ шалгуулсан он байлаа. Энэ онд Нийслэл болон 10 аймагт газар хөдлөлт бүртгэгдсэн бөгөөд зөвхөн нийслэл орчимд нийт 800 орчим удаагийн чичирхийлэл мэдрэгдсэн гэх тооцооллыг гаргасан байна. Харин орон нутагт Хөвсгөл аймагт хамгийн олон удаа газар хөдлөлт болсон. 

Тухайлбал, 

 

Түүнчлэн Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ суманд болсон газар хөдлөлтийн улмаас хөрсний ус гарч ирж, 11 айл усанд авсан. Тухайн үед орон нутгийн онцгой комиссоос найман айлыг нь нүүлгэн шилжүүлж, гурван айлыг нь хамгаалалтад авч байв.