МОНГОЛЫН КИНО УРЛАГИЙН 103 ЖИЛИЙН ТҮҮХ 

      Хөдөлмөрийн баатар, кино найруулагч Г.Жигжидсүрэн түүний хань монгол кино судлаач Д.Цэцэг нарын хамтын бүтээл болох “Монгол киноны баримтын товчоон 1921-2024” хэмээх ном саяхан уншигчдын гарт хүрсэн билээ. Тус ном нь кино урлаг сонирхдог, судалдаг судлаач, оюутан залууст төдийгүй монгол киног шимтэн үздэг үзэгчдийн сонирхон унших, дахин шинийг таньж мэдэх үр өгөөжтэй басхүү нөр их хөдөлмөр шингэсэн ном болжээ. Тухайлбал, Кино бүтээлийн шүүмж нийтлэл, Кино наадам, Уран бүтээлчдийн хөрөг, ярилцлага, Хууль тогтоомж, нийтлэл, Ном бүтээл, мэдээллийн эх сурвалж, Жагсаалт, Нэрийн хэлхээ хэмээх долоон агуулгаас бүрджээ. Ингэхдээ Монголын кино урлагийн түүхэн баримтыг нарийвчлан, бүр тодорхой болгохын тулд он цагийн хэлхээг гаргаж, судалгааны бүрэн хэмжээнд ажиллаж, нарийн дэс дараалалд оруулсан нь уншигчдын сонирхлыг илүүтэй татаж байна. Иймээс тус ном нь танин мэдүүлэх төдийгүй монгол киноны талаар бүрэн  хэмжээний мэдээлэлтэй болох нэн чухал ач холбогдолтой юм. Тухайлбал, Кино бүтээлийн шүүмж, нийтлэл бүлэгт “ХХ зууны уран сайхны кино /1936-1999/, ХХI уран сайхны кино /2000-2024/, Киноны хөгжим, Баримтат кино, хүүхдийн ба хүүхэлдэйн кино, Богино хэмжээний кино, Олон ангит кино, Монгол уран бүтээлчид оролцсон гадаад кино гэхчилэн ангилан судалж, нэг ч кино уран бүтээлийг орхигдуулахгүй байхыг хичээсэн нь нөр их хөдөлмөр шингэснийг илтгэж байгаа юм. Тэр хэрээрээ номын чанар агуулга сайн байгааг  нотлох аж.

      Урлагийн түүхч, Соёл бодлогын судлаач Ж.Бодьбаатар “Зохиогч Д.Цэцэг, Г.Жигжидсүрэн эмхэтгэсэн энэхүү ном нь Монголын нийгэм, соёлын түүх судлалд үгүйлэгдээд буй орон зайг монгол кино судлалаар дамжуулан нөхөх чухал ач холбогдолтой юм. Зохиогчид 1936 оноос өнөөг хүртэлх бүтээгдсэн бүх төрлийн монгол кинотой холбоотой хэвлэмэл болон цахим орчинд нийтлэгдсэн шүүмж, мэдээ мэдээлэл, ярилцлага, нийтлэл, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, нэг сэдэвт бүтээлүүд зэрэг эх сурвалжуудыг нэгтгэн эмхэтгэсэн нь нийгэм соёлын түүх төдийгүй кино урлагийн түүх дагнан судалдаг сэтгүүлч, оюутан, түүхч, мэргэжлийн сонирхогч хэнд ч болов хэрэгцээтэй судалгааны тойм болжээ. Номын хоёрдугаар бүлэгт зохиогчид монгол кино олон улсын ямар кино наадмуудад шалгаран оролцож, хэрхэн танигдан үнэлэгдсэнийг хөндсөн нь чухам ямар үндэсний кино олон улсад Монголыг төлөөлөн сурталчилах боломжтой холбоотой маргаан нийгэмд хүчтэй өрнөсөөр байгаа өнөө цаг үед хэрэгтэй сэдэв болж цаашид сэдэл болох болов уу. Гутгаар бүлэгт уран бүтээлчдийн тухай нийтлэгдсэн хөрөг нийтлэл, тэдэнтэй хийсэн ярилцлагуудыг багцлан багтаасан нь монгол кино ямар саад бэрхшээл туулж бүтсэн түүхийг хувь уран бүтээлчийн өнцгөөс харахад хэрэгтэй болжээ. Улмаар монгол кино үйлдвэртэй холбоотой төрөөс баримтлах хууль тогтоомжууд болоод Монгол кино үйлдвэр, кино театруудын тухай мэдээллийг нэгтгэн багцалсан нь монгол киноны улс төрийн эдийн засгийн түүх буюу үйлдвэрлэл, үзвэр зэрэг институцийн өнцгөөс эргэн харах эх сурвалж болсон байна. Төгсгөл хэсэгт монгол кион судлалын ном бүтээл хэвлэл мэдээллийн эх сурвалжийг эмхэтгэн нэгтгэхээс гадна Монголд үйлдвэрлэгдсэн кинонуудыг бүтээсэн студи, продакшны хамтаар багтаан жагсаасан нь эмпирик судалдааны үндэс болохоор болжээ” хэмээн оновчтойгоор тодорхойлсон байна. Энэ нь тус номын ач холбогдол ямар чухал болохыг төдийгүй, монгол киноны талаарх судалгааны ажил манай улсад хэрхэн үгүйлэгдэж байсныг илэрхийлэх аж.

       Мөн СУИС-ийн хүндэт профессор Х.Наранжаргал “Киноны шүүмж судлалын үндсийг хэвлэл мэдээлэл тавьсан түүхтэй. Хэвлэл мэдээлэл аливаа нийгмийн ухамсар, төлөвшилд гол үүрэг гүйцэтгэдэг ба тухайн нийгмийн соёл, ёс суртахуун, гоо зүйн төлөвшилд түүний манай оронд гүйцэтгэсэн үүргийг судлахад ач холбогдол бүхий эх сурвалжуудыг энэ бүтээл агуулжээ. Энд оросон киноны шүүмж сэтгүүл зүй, түүний салшгүй хэсэг болох урлагийн сэтгүүл зүйн судалгааны үндэс суурийг тавих сэдэл ба чухал эх сурвалж, өгөгдөл юм. Энэ нь кино урлагийн үнэ цэнийг тодорхойлох өргөн боломж олгож буйгаараа өгөгдөлд суурилсан мэргэжлийн судалгааны анхдагч төдийгүй манайд шинэ байгаа ажлыг хөгжүүлэхэд томоохон хувь нэмэр болно” хэмээн өгүүлжээ. Дээрх хоёр судлаачийн тодорхойлтууд энэхүү номыг ямархан үнэ цэнтэй, ач холбогдолтой, үр өгөөжтэй болох ахин дахин нотолсоор байгаа юм.

     Тус номын хуудас бүрийг эргүүлэх тоолонд шинийг мэдэх, тухайн кинотой холбоотой дурсамжаа санах, жүжигчдийн талаар дурсах гээд мэдлэг, мэдээлэлтэй болохоос гадна дурсамжаа уудлах, үгүйлэн санах, дэлгэрүүлэн хүүрнэх бүрэн боломжтой юм. Мөн “Монгол киноны баримтын товчоон 1921-2024” хэмээх ном нь нөр их хөдөлмөр, сэтгэл шингэсэн болохыг уншигч та бүхэн мэдрэх болно.