Санкт-Петербургэт Дебора Николлс-Ли гэх эрхэм 1917 онд холбоо ашиглан шаазан данхан дээр бэлчээрийн мал аж ахуйн үйлдвэр болон  навчин тамхи татаж буйг дүрслэн буулгаж байв.

    1917 онд ОХУ-д большевикууд засгийн эрхийг булааж, хааныг хаан ширээнээс буулгаж, үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг ард түмний мэдэлд шилжүүлэн,  хувьсгалт коммунист дэглэмийг зарласан. Ердөө нэг жилийн дотор хааны гэр бүл, түүний ойр дотнынхон нас барсан тул империализмыг  ашиглан Оросын шинэ ирээдүйг бүтээхийн тулд хаант засаглалыг хүчээр буулгаж байжээ.

                 Гэсэн ч хуучин тогтолцооноос өнөөдрийг хүртэл үлдсэн  нэг зүйл нь одоогийн Санкт-Петербург хотын захад байрлах Эзэн хааны шаазангийн үйлдвэр юм.

                 Эзэн хааны шаазангийн үйлдвэрийн нэрийг улсын шаазан үйлдвэр болгон өөрчилснөөр Владимир Лениний удирдлага доорх большевикууд хаант засаглалын сүйрлийн бэлгэ тэмдгийг хяналтдаа авч, уран сайхны шинэчлэл, суртал ухуулгын бүтээн байгуулалтыг бий болгох гайхалтай боломжийг олж харсан аж. Будаагүй, цасан цагаан мэт хятадын үнэт цааснууд нь өөрсдийн  үзэл санаагаа илэрхийлэх, шинэ социализмын эрин үеийн урам зоригийг өдөөх сонирхолтой авангард уран бүтээлчдийн сэтгэл татам зураг болж, хөрөнгөтний нарийн ширхэгтэй материалд санаанд оромгүй, зөрчилдөөнт хоёр дахь амьдралыг өгчээ. Мөн ЗХУ-ын далбаан дээр хадуур, алх, ажилчин, тариачдын эвлэлийн бэлгэ тэмдгийг зурж будаж бэлгэдсэн байв.

                 Зураач, керамикч Сергей Чехонины удирдлага дор уг хээг үйлдвэрийн олон загвар, тэр дундаа өөрийнх нь загварт нэгтгэсэн байдаг. Улс орны бүтээмжийг нэмэгдүүлэх нь Ленинист үзэл санааны гол цөм байсан тул шаазан данхан дээр навчин тамхи, телеграфын утас, цамхгийн блокны тод дүрслэл  болон бэлчээрийн мал аж ахуйн үзэгдэл, сүлд дуу зэргээр нэгэн цагт үйлдвэрийг нэрлэж байжээ.

          Эдгээрийг  сард Эрмитажийн музейн Амстердам дахь салбарт нээсэн боловч Оросын довтолгооны үеэр хаасан Оросын авангард - Урлагийн хувьсгал хэмээх Оросоос гадуур тавигдаж байсан хувьсгалт шаазан түүхийн хамгийн өргөн цар хүрээтэй үзэсгэлэнг дагалдуулах номонд гарчээ. Украины музейг Санкт-Петербургтэй харилцаагаа таслахад хүргэсэн.

Удалгүй шаазан данхны зураг, дүрс хөгжиж Лениний дүрийг дүрсэлсэн бөгөөд үйл ажиллагаа явуулах уриалгаар чимэглэгдсэн байв. Энэ нь шаазан данхаар дамжуулан маш олон иргэдийн санаа бодолд ил болон далд ухуулах арга ашиглаж буй хэрэг юм. Үүнийг бүтээсэн уран бүтээлчид тухайн үедээ сайн бүтээл болсон гэж найдаж байсан ч одоо нарийн шинжиж харвал гараар зурсан дүрс нь нэлээд удаан бөгөөд үйлдвэрлэлийн шугамнаас ялгаатай байжээ.

       Нэгэн цагт тансаг найранд зориулсан аяга таваг нь цагаан үслэг эдлэлийг уландаа гишгэж буй дайчин улаануудаар чимэглэгдэж байсан бол шаазан данхны багц нь ижил өнгийн тоглоомыг ашигласан бөгөөд улаан арми Пролетарийн гар хөл нь гинжтэй цагаан араг ястайгаар хаантай тулалдаж  буйг дүрслэлийг урласан байдаг.

СОЁЛЫН МӨНГӨН ТЭМДЭГТ БУЮУ ШААЗАН ДАНХ

             Шаазан данхны үйлдвэрт тухайн үеийн хамгийн сайн, алдартай уран бүтээлчид болох Василий Кандинский, Казимир Малевич зэрэг Оросын Авангардын гишүүнийг элсүүлсэн бөгөөд тэд л хийсвэр, өвөрмөц бүтээлүүдээр нь дүр төрхийг тодорхойлж, шинэ дэглэмд тохирсон хувьсгалт уран сайхны бүтээлийг илэрхийлдэг байж. Алдарт уран бүтээлчдийн хувьд энэ шинэ дэг журамд урлаг чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэдгийг ойлгуулсан бөгөөд театр, хөгжим, кино, архитектур зэрэг төрөл бүрийн салбарт өөрийн гэсэн өвөрмөц хэв маягийг авчирч чадсан гэж үздэг.

Оросын олон хүний амьдралыг сүйрүүлсэн дайны дараах хүнд хэцүү үед шаазан эдлэлийн төрөл нэмэгдэж, өнгө үзэмжээ тэлсэн бол үүнийгээ дагаад шаазангийн үйлдвэрээс олж авах тогтмол орлого, нэр хүндтэй өссөн нь эргэлзээгүй.

                 Мөн тухайн үеийн уран бүтээлчид туршилт хийхдээ баяртай байсан гэгддэг. "Ихэнхдээ уран бүтээлчид зөвхөн хэлбэр дүрсийг харж, өөрсдийн хөгжүүлснээрээ тодорхой хэлбэрт нэгтгэж чадахыг л хардаг байсан" гэж Шейжен хэлжээ. Харин Александр Самохваловын "Оёдолчин" гэх 1923 онд нийтлэгдсэн бүтээл нь үүний тод нэгэн жишээ юм. Тэрбээр тавагны дугуй хэлбэрийг дизайны нэг хэсэг болгож байгаа бол түүний урланд ажиллаж буй оёдолчин гол найрлага нь хавтангийн гоёл чимэглэлийн хүрээний геометрийн хээтэй нийцдэг аж. "Тэд жинхэнэ бие даасан урлагийн бүтээлүүд байсан" гэж Шейжен нэмж хэлэв. Тэрбээр үргэлжлүүлэн ''Хэрэв та тэдгээрийг ширээний үйлчилгээ эсвэл төрийн үйлчилгээ гэж ашиг тустай талаас нь харвал тэдэнд шударга бус үйлдэл хийж байна''.

                 Бүтээлүүд нь арилжааныхаас үнэхээр хол байсан. "Тэд дэндүү ховор, хэтэрхий туршилтын шинж чанартай байсан" гэж Амстердам Эрмитажийн Биргит Боленс "BBC Culture"-д ярьжээ. ''Тус бүр нь маш өндөр чанартай тул бөөнөөр нь үйлдвэрлэхэд хэтэрхий удаан хугацаа шаардагддаг''.  Малевичийн хагас саран аяга, том цайны аяга зэрэг иж бүрдэл нь 1920-иод оны нийгэмд хэтэрхий болхи, бүдүүлэг байсан бөгөөд зөвхөн үзэсгэлэнд зориулагдсан байсан.  Жишээлбэл нарийн сойз нь байнгын хэрэглээнд зохимжгүй, гараар будсан таваг, лонх зэрэг зүйлс ажиглагддаг.

                 Хөдөлмөрчдийн хийсэн шаазан нь хувьсгалыг мессежийг үл харгалзан хийгдсэн ба одоо ихэнх нь чинээлэг цуглуулагчдын гарт үлдсэн. 1920-иод оны эхэн үед Волга дахь өлсгөлөнгөөс мөнгө босгох зорилготой байсан загварууд хүртэл дуудлага худалдаанд орж байгаагүй. Үүний оронд Оросын шаазан дизайнерууд алтан медаль хүртсэн 1925 онд Парист болсон "Universelle" үзэсгэлэн зэрэг Европын үзэсгэлэнд хэсгүүдийг дэлгэн тавьсан. Урлагийн авьяас чадварын загваруудын хувьд эдгээр хэсгүүд нь ер бусын байсан. Суртал ухуулгын хэрэгслийн хувьд тэд гарцаагүй алдаатай байсан юм.

           1920-иод оны сүүлч гэхэд Иосиф Сталин засгийн эрхэнд гарч, бүх сөрөг хүчний үндсийг таслан зогсоож, дарангуйлал тогтоох үед  шаазан данхыг урлагийг суртал ухуулгын хэрэгсэл болгон ашиглах нь улам эрчимжиж, удирдагчийг шүтэн бишрэгч хүүхдүүдээр хүрээлэгдсэн харгис хэрцгий дэглэмийг дэмжиж байсан. Хөгжилтэй коммунист залуучуудын бригадууд, социалист реализм үүссэн боловч энэ нь гарцаагүй хэрэггүй зохиол болсон.  Бүх урлаг хүмүүжлийн чанартай, алдартай байх ёстой гэсэн шаардлага нь урлагийн хичээл зүтгэлийг боомилсон гэж ойлгож болох юм.

ТӨГСГӨЛД НЬ...

             "1930-аад оны эхэн үед бие даасан уран бүтээлч байхгүй болсон тул уран бүтээлчид өөрсдөө бодит дарамтад орох үед бүх зүйл үнэхээр өөрчлөгддөг" гэж Шейжен тайлбарласан юм. ''Хэрвээ та эвлэлийн гишүүн биш бол шимэгч хорхойтнууд гэж үзэгдэж, хуаранд илгээгдэж болно. Хэрэв та энэ дэглэмийг бүрэн дагаж мөрдөхгүй бол танд маш том асуудал тулгарсан''. Тухайн цагт урлаг хүсэл эрмэлзлээ алдсан байсан. "Агуу урлагийн соёл дарамт шахалтаас болж үхэж болдог гэдгийг харж байна" гэж Шейжен хэлэв. "Та 1930-аад оны сүүлчээр музейн сан хөмрөгт очиход үнэхээр сэтгэлээр унадаг".

                 Албадан өлсгөлөн, олноор нь хорих, хураангуй цаазаар авах ажиллагаа нь 1917 оны Утопи төсөөллийг нурааж орхисон. Социализм бүтэлгүйтэж, хувьсгалт урлаг ядуусын амьдралыг сайжруулахын тулд юу ч хийсэнгүй. Боеленсийн хувьд эдгээр зүйлс нь өндөр үнэ цэнтэй шаазан эдлэлүүд амьд үлдэж, одоо маш олон хүмүүсийн таашаалд нийцэж байгаа нь тэдний урлагийн ач холбогдол, амжилтыг гэрчилж байна. "Бид эдгээр бүтээлүүдийг маш их үнэлдэг" гэж тэр хэлэв

             "Энэ бол өвөрмөц үзэгдэл байсан тул ийм зүйл тохиолдсон нь бидэнд баяр тэмдэглэх ямар нэг зүйлийг өгч байна" гэж Шейжен санал нийлэв. "Веджвудын үйлдвэрт Пикассо, Матисс, Кандинский болон бүх агуу модернистуудыг нэгэн зэрэг ажиллуулж, тэдэнд ажил хийлгэхийг зөвшөөрнө гэж төсөөлөөд үз дээ. Тэд юу хүссэнээ. Энэ бол гайхалтай зүйл бөгөөд зөвхөн тэнд л болсон".

Эх сурвалж: BBC.com