Алтайн нурууны цаана орших Ховд аймгийн Булган суманд үндэснийхээ өв соёлыг түгээн дэлгэрүүлж, соёлын өвийг тээж буй Т.Цэмбэлтэй гуайтай цөөн хэдэн хором хөөрөлдсөнийг уншигч таны өмнө дэлгэж байна.  Тэрбээр “Би хэн нэгэн багшид шавь ороод явсан нь цөөн. Харин одоо олон сайн шавьтай болсон” дурдаж байлаа. Ховд аймгийг олон ястны өлгий нутаг гэдгийг мэдэхгүй хүн үгүй. Мөн энэ нутгаасаа үндэснийхээ өв соёлыг түгээн дэлгэрүүлж, олон нийтэд таниулж, мэдүүлж яваа олон хүн байдаг. Түүний нэг болох Т.Цэмбэл гуайг уншигч, үзэгч та бүхэн танилцуулж байна. Тэрбээр энэ л нутагтаа төрж, өсөж өөрийн үндэсний язгуур урлагийн нэг болох бий биелгээг хүүхэд, багачууддаа зааж, Булган сумандаа аж төрж буй нэгэн юм.       

-Сайн байна уу. Сайхан намаржиж байна уу. Та юун түрүүнд манай сайтын уншигч, үзэгч олон өөрийгөө танилцуулаад яриагаа хоёулаа эхлэх үү?

          - Тэгэлгүй яах вэ. Намайг Тогтохын Цэмбэл гэдэг. 1944 онд Булган сумын Багар гэдэг газар төрсөн. Хошууд гаралтай хүн. Манай ээжийн талын эмээ, өвөө маань хошууд хүмүүс байсан. Ээжийн аав Аюур гэж байлаа. Тэр сайхан аялаад л ганхаад явдаг байв. Тэр надад өвлөгдөж ирсэн юм шиг санагддаг даа. Би таван настай жаахан охин байхдаа тэрийг нь харж, сонсоод их гайхдаг байсан. Түүнийг одоо сонсоод судлаад байхаар манай дөрвөн ойрадын  дуу болж хувирч байна. Биелгээ нь ая болж байна.

-Энэ нь ямар нэртэй, ямар утга учиртай дуу вэ?

          -Энэхүү дуу маань манай дөрвөн ойрадын  “Таван хасаг” гэдэг дуу байжээ. Үүнийг одоо л ойлгож байна. Энэ дуу өвөө маань хонь хариулж явахдаа их аялдаг байлаа. Хүүхдүүд ч хурга, ишиг хариулахдаа үсэрч, дэвхцэн аялдаг байв.  Ер нь өвөөгөөсөө л энэ бүгдийг сурч авсан. Тэр бүхнийг аялаад л ганхаад байдаг өвөө минь нүдэнд, сэтгэлд бүр хоногшиж үлдсэндээ.   

-Өвөөгөөсөө сурч авсан энэхүү эрдмээ илүү сайн судалж, хэрхэн түгээн дэлгэрүүлж байсан бэ. Энэ талаараата яриа дэлгээч? 

 Хүүхдүүд ч хурга, ишиг хариулахдаа үсэрч, дэвхцэн аялдаг байв

- Бий биелгээний талаар сайн мэддэггүй байлаа. Сургууль соёлд сурч мэдэж, илүү ихээр дурлаж эхэлсэн. Энэ зүйлд дуртай болж эхэлсэн гэх юм уу даа.   1965 онд бригадуудын дунд урлагийн наадамд болсон. Тэр наадамд оролцоход надад биелгээний болон дуу хуурын мэдэх юм байгаагүй. Ганцхан өвөөгөөс сурсан дан дан гэсэн аялгуу л байлаа.  Тэгээд тэрхүү урлагийн наадам дээр

Хадан цагаан чулуугаараа хө

Хаашаа гэр барьж тоглож  өслөө

Хэрлэн нутгийнхаа уудам хөндийд

Хэзээнээс би хайртай” хэмээх дуугаа дуулж сумынхаа соёлын төвд шалгарч үлдсэн. Ороод удаагүй байтал намайг хөгжмийн дамжаанд явуулдаг болсон. Намайг алдарт дуучин, ерөөлч, магтаалч Пүрэвжал гэдэг хүн надад олон зүйл зааж сургаж өгсөн. Тэр бүх намхан боровтор, таяг тулсан хөгшин байсан. Намайг очиход Пүрэвжал гуай “За хөвүүд нь бий биелгээ сурна даа” гээд хичээлээ эхэлж байв. Өөрөө шанзаа бариад их сайхан тоглоно. Би хоёр гурван сар хугацаанд суралцаж ёочин тоглодог болсон.

Ер нь аливаа үндэстний бий биелгээ өөрийн гэсэн онцлогтой. Дандаа л ард түмнийхээ амьдрал ахуй, хөдөлмөр, үр дүнгээс гарсан түүхтэй юм шүү дээ

Үүний дараа та биелгээ сурсан уу?

          -Үүний дараа Пүрэвжал гуай биелгээ заасан. Мөн манай хошуудын хөгжимчин Мэндээ гэдэг хүн надад бие биелгээ зааж байлаа. Үүнээс гадна Бат-Очир гээд үнэхээр сайхан бий биелгээ хийдэг хүн байсан. “Эрээн хавирга”-ыг нахилзаад л сайхан биелнэ шүү дээ.  Тэр хүнийг хараад үнэхээр их биширдэг байсан. Ер нь аливаа үндэстний бий биелгээ өөрийн гэсэн онцлогтой. Дандаа л ард түмнийхээ амьдрал ахуй, хөдөлмөр, үр дүнгээс гарсан түүхтэй юм шүү дээ. Үүнд нь язгуур гэдэг үгний утга учир оршиж байгаа юм. Түүнээс биш дэглэлтийн бүжиг шиг биш. Биелгээ бол заавал сууж, хэвтээд байх албагүй.

-Та өөрийн сурсан мэдсэнээ үр хойчдоо өвлүүлэн үлдээж байгаа юу?

          -Өөрийн мэдсэн ардын уламжлалт бий биелгээгээ зааж сургаж яваа. Үе үеийн л шавь нар байна. Одоо ч гэсэн энэ Соёлынхоо төвд 18 хүүхдэд зааж сургаад байна даа. 2018 онд анх дугуйлан нээж байсан ч дэлхий нийтийг хамарсан цар тахлын улмаас хаагдаж байлаа. одоо харин эргээд нээж дугуйлан хичээллэж байна даа.