Дөргөний хүрэн тал, Хүйсийн говьд байгаль хамгаалагч О.Балдан, монгол бөхөн хоёрыг салхи татуулан давхиж байхыг харах юутай жаргал. Хэдхэн жилийн өмнө салхинаас өөр “эзэн” үлдээгүй мэт байсан тал амь орж, хамгийн гоёоороо үзэсгэлэн төгөлдөр оршиж байна уу гэлтэй.

          Хүйсийн говь, Дөргөний хүрэн талаа ханхайтал орхиж, хээрийн салхинд ч үл гүйцэгдэм цахилж явдаг монгол бөхөн халдварт өвчинд нэрвэгдэж, үхлээ хүлээн говь нутгийн ээрэм талд хэдэн зуу, мянгаараа тийчлэн хэвтэж байсан цагийг бодох төдийд л гунигтай. Монгол бөхөн Хүйсийн говьдоо хүйс тэмтрэгдсэн мэт хэдэн мянгаараа амь тэмцэн, аврал эрсээр үрэгдэж, мөхлийн ирмэгт тулаад байлаа. Бидний зогсож байгаа Дөргөний хүрэн талд өдийгөөс дөрвөн жилийн өмнө дээрх дүр зураг хаврын яргуй шиг үзэгдэж, хүн, байгаль, байгаль хамгаалагч гурав уйлж байсан юм. Харин одоо монгол бөхөн аврагдаж, нутгаа эзгүйрүүлсэн гунигт өдрүүд алсран одож, хаашаа ч харсан эзэнгүй тал зэллэсэн говьдоо хэдэн мянгаараа цахилж явна. 

    Байгаль хамгаалагч О.Балдан долоон жилийн өмнө Монгол элсний улсын тусгай хамгаалалттай газрын албан хаагч болж байжээ. Тэр монгол бөхөнгийн бүс нутгийг хариуцсан цөөн хэдэн байгаль хамгаалагчийн нэг. Сургуулиа төгссөн даруй нутагтаа очиж, салхинаас ч хурдан мэт тоос татуулан давхих монгол бөхөнгийн “бие” хамгаалагч болжээ. Тэр хэлэхдээ “Байгаль хамгаалагч болоод бөхөнгийн нутгаар явах л хамгийн сайхан байлаа шүү дээ. Миний хүүхэд нас, манай нутаг хоёрыг бөхөнгүйгээр төсөөлөх аргагүй. Тийм ч учраас бөхөн, бөхөнгийн нутгийг хариуцсан байгаль хамгаалагч болохоор шийдсэн. Амьдралынхаа багагүй хугацааг бөхөнтэй хамт өнгөрүүлж, тэдний мөхлийн ирмэгт тулсныг, мөхлөөс аврагдахыг харлаа” хэмээсээр яриагаа эхлэв.

Бидний зогсож байгаа Дөргөний хүрэн талд өдийгөөс дөрвөн жилийн өмнө дээрх дүр зураг хаврын яргуй шиг үзэгдэж, хүн, байгаль, байгаль хамгаалагч гурав уйлж байсан юм. Харин одоо монгол бөхөн аврагдаж, нутгаа эзгүйрүүлсэн гунигт өдрүүд алсран одож, хаашаа ч харсан эзэнгүй тал зэллэсэн говьдоо цахилдаж явна. 

    Их Монгол элсний баруун хаяа, Хүйсийн говийн адаг, Дөргөний их талд оршин байх Хөхморьт сумаас бидний яриа ийн үргэлжлэв. Тэрбээр “Монгол бөхөнгийн тоо толгой хэдхэн жилийн өмнө 14 мянга хүрээд байлаа. Хүйсийн говийн эзэн яах аргагүй монгол бөхөн байсан. Харамсалтай нь, мялзан өвчин гарч, бөхөнгийн тоо толгой эрс буюу гурван мянга хүртлээ буурсан. Мөн тухайн үед хулгайн анчид, хахир өвлийн хүйтэн, бэлчээрийн доройтол бөхөнгийн тоо толгойг цөөрүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан даа. Сүүлийн хоёр жил дулаан өвөл, хур бороо, өвс ургамал ихтэй зун болсон учраас бөхөнгийн тоо толгой нэмэгдэж байгаа. Өнгөрсөн жил гэхэд л таван мянга хүрээд байсан бол энэ жилийн тооллогоор тоо толгой нь найман мянга хүрсэн байна лээ. Байгаль хамгаалагч бид сарын бүрийн 8-наас тоо судалгаа хийж бөхөнгийн нутгаар явдаг. Харин 20-д гаргаад хяналт, шалгалт, ажиглалт хийгээд явдаг юм. Энэ бүрдээ л бөхөнтэйгөө уулзах, түүнийг эрүүл саруул говьдоо давхиж явааг харах сайхан байдаг даа” хэмээлээ.

Өнгөрсөн жил гэхэд л таван мянга хүрээд байсан бол энэ жилийн тооллогоор тоо толгой нь найман мянга хүрсэн байна лээ

 Цаг агаар тогтуун, халдвар өвчингүй, айх аюулгүй байгаа учраас бөхөнгийн тоо толгой жил ирэх тусам өсөж, говийн зэлүүд талыг чимэн давхисаар. Бөхөн хамгаалах ажлыг байгаль хамгаалагч нар гардаж хийдэг аж. Тэд айлуудаар явж бөхөнгийн онцлог, сайн талыг танилцуулж, хамгаалах ажлыг хийдэг гэнэ. О.Балдан “Анх малчид бөхөнг ад үзэж, өөрсдөд нь, малд нь гай болж байна гэж хардаг байлаа. Харин одоо тэдний бодол санаа өөрчлөгдөж, бидэнтэй адилхан хайрлаж, хамгаалдаг болсон. Бөхөн баглуур бударгана ургамлыг иддэг. Мал тэр ургамлыг тийм ч сайн иддэггүй юм” гэв.

      Бөхөн хамгаалагч О.Балдангийн хувьд хавар хамгийн чухал улирал. Тэрбээр төл хүлээж авч, бөхөнгөө илүү сайн хамгаалах хэрэгтэй болдог гэнэ. Бэлчээр муу газарт төллөж, өвөлжсөн бөхөнд өвс, ургамал тавьж өгөх, хяналтын камераар хянах үүрэгтэй болдог ажээ. Тэрбээр “Бөхөн нэг төллөсөн газраа төллөдөг юм. Хэдийгээр өвс тэжээл муу, бэлчээргүй газар байсан ч өмнө нь төллөсөн бол заавал ч үгүй тэр хавьдаа төллөдөг. “Энд хэдэн шаргачин төллөсөн байх ёстой “ гээд давхиад очихоор байж л байдаг. Сүүлийн хоёр жил тоо толгой нь өсөж байгаа нь шаргачин ихэрлэж байгаатай холбоотой. Өнгөрсөн хавар таван шаргачинтай таарахад дөрөв нь ихэрлэсэн байна лээ. Түүний өмнөх жил ч бас ихэрлэсэн шаргачин олон таарсан. Цаг агаар сайхан байгаа учраас төл сайтай, ихэр янзага гаргаж байна гэсэн үг" гэлээ. 

Мөн тэрбээр үргэлжлүүлэн "Цаг зүтгэсэн үед бөхөн өвс иддэг юм билээ. Хүмүүс тэр бүр өвс иддэг гэдгийг нь мэддэггүй байсан юм. Цаг хүндэрсэн үед бөхөн тогтмол байдаг газруудад өвс тавьж өгөх, камераар хянах ажлыг хийдэг. Хоёр жилийн өмнө 500 гаруй бөхөнд 250 боодол өвс тавьж өгсөн" хэмээн ажлынхаа үр дүнг ярилаа. 

         Түүний мөрөөдөл бөхөнгийн нутгаа хайрлаж, тоо толгойг нь өсгөж, эрүүл саруул цахилж явааг нь харах. Бидний очсон өдрүүд сарын сүүлч байсан учраас О.Балдан бөхөнгөө эргэхээр, хяналт, шалгалт хийхээр гарч таарсан юм. Тэр бөхөнгийн байгаа зүгт тоос татуулсаар давхиж одов.