Аль 2018 оноос хойш Үндэсний баяр наадмын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах гэж уяачид болон улстөрчид янз бүрээр лобби хийж ирсэн билээ. Харин цар тахал, хөл хорионы үеэр уг хуулийн төслийг УИХ-ын гишүүн Х.Болорчулуун, Ж.Бат-Эрдэнэ нарын гишүүд дахин оруулж ирэв. Гэтэл зарим гишүүн “Уяачдын саналыг авах хэрэгтэй. Тэгээд ч цаг хугацааны хувьд баяр наадмын хууль хэлэлцэх нь тохиромжгүй” хэмээн буцаагаад байна.

2018 оноос хойш маргаан дагуулж байгаа нэг асуудал нь монгол, эрлийз морьдыг ялгаж уралдуулах. Сүүлийн жилүүдэд улсын баяр наадмаар монгол, эрлийз морьдыг сэрвээний өндрөөс гадна үүлдэрлэг байдал, гаднах шинжээр нь ялгаж уралдуулсан гэх маргаан тасрахгүй байгаа. Уг нь хуулийн төслөөр маргааныг шийдвэрлэнэ гэж УИХ-ын гишүүн Х.Болорчулуун хэлж байгаа ч уяачид үгүйсгэж байна. Харин ч Х.Болорчулуун гишүүнийг эрлийз морь уралдуулах сонирхолтой байгааг нэр бүхий уяачид хэлж байгаа юм. Тэд “Хөл хорио далимдуулан уяачдаас санал авалгүйгээр эрлийз адууг дэмжиж, монгол адууг устгах хуулийн төсөл оруулж ирсэн” хэмээн хардаж байгаа аж.

“Хэрэв энэ хуулийн төсөл Х.Болорчулуун гишүүний оруулж ирснээр батлагдвал Монгол төрийн их баяр наадамд цэвэр цусны монгол морьд биш, шинэ цагийн гэгдэх эрлийз адуу уралдахаар болж байна” гэж зарим уяач эсэргүүцлээ илэрхийлж байна. Учир нь, хуулийн төслөөр хурдан морьдыг төрийн байгууллагаас баталсан сэрвээний өндрийн стандарчиллаар ялгаж уралдуулах заалт оруулж ирсэн. Тэгвэл хурдан морьдыг өндөр, намаар нь хэмжих ямар ч боломжгүйг уяачид хэлж байгаа юм. Учир нь, сэрвээ өндөртэй олон монгол адуу хэлмэгдэх, улмаар сэрвээний өндрийн тогтоосон хэмжээст хүрэхгүй цэвэр эрлийз адуу ч уралдах боломж бүрдэж байгаа аж.

Энэ талаар Монгол Улсын Тод манлай уяач Ц.Дуламсүрэн “Энэ хууль батлагдвал монгол адуу идэшний адуу болно” хэмээн байр сууриа илэрхийлж байсан. Түүнчлэн Монгол Улсын Тод манлай Д.Даваахүү “Монгол төрийн наадамд монгол морь уралдах ёстой” гэсэн хатуу байр суурь илэрхийлж байгаа юм.

Эрлийз адуу гэдэг нэрийг манайхан өөрсдөө л өгсөн. Түүнээс биш дэлхийн хаана ч эрлийз адуу гэх нэр томьёо байхгүй. Сүүлийн үед шинэ цагийн эрлийз хэмээн нэрлэж, Англи, аль эсвэл Арабаас адуу оруулж ирээд, монгол адуутай эрлийзжүүлж уралдуулдаг нэр бүхий уяач олон болсон. Хурдны хувьд маш хурдан адуу гэдгийг бусад уяач хүлээн зөвшөөрдөг. Гэхдээ төрийн наадамд монгол цусны цэвэр адуу уралдуулж өв соёлоо хамгаалах ёстой гэсэн байр суурьтай  уяач олон. Хэрвээ төрийн наадамд эрлийз адуу уралддаг болчихвол жирийн уяач залуугийн цэвэр цусны монгол адуу хонины ээлжний морь болно гэх нь ч бий.

Баяр, наадмын тухай хуульд өөрчлөлт оруулахаар яригдаж эхлэх үеэс Монгол Улсын Тод манлай уяач Д.Онон уг хуулийн төслийг дэмжиж байгаа байр суурь илэрхийлж байв. Тэрбээр өнгөрсөн жилийн баяр наадмаар “Эрлийз” гэх нэрээр олон хурдан хүлгээ хасуулж, бүтэн жилийн хөдөлмөрийн үр шимээ хүртэж чадсангүй” хэмээн бухимдаж байсан. Тухайн үед хурдан морьдыг сэрвээний өндрөөр хэмжих ёстой гэсэн байр сууриа дахин илэрхийлж байв. Түүнчлэн шинэ цагийн эрлийз адууг оруулж ирсэн гэх нэрийг ч зүүдэг. Өөрөө ч энэ талаараа “Төрийн наадамд эрлийз морь уяхгүй бол тэнэг хүн” хэмээн ярьсан гэж Тод манлай уяач Ц.Дуламсүрэн хэвлэлд ярьж байна лээ. Тэрбээр “Д.Ононгийн хэлснээр би эрлийз адуу уралдуулахгүй, монгол морь уралдуулж байгаагаараа тэнэг хүн болж байна” хэмээн ёжилж байв. Уяачдын хэлснээр эрлийз адуу нь Монгол орны цаг агаарт төдийлэн зохицохгүй байгаа юм уу, эсвэл идэш, тэжээл нь таарахгүй байна уу халдварт өвчин тарааж байсан гэнэ. Тухайлбал, Тод манлай уяач Д.Даваахүү гуай хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа “Д.Ононгийн 300 гаруй эрлийз адуу нь өвчилж үхсэн. Байгаль орчиндоо зохицохгүй байх шиг” хэмээн дурдсан байдаг.

Хэдийгээр цар тахал гээд хуулийн төслийг хойшлуулж байгаа ч цаанаа уяач, улстөрчдийн лобби уг хуулийн төсөлд их орж байна. Учир нь, энэ жил Ардын хувьсгалын 100 жилийн ой болно. Бараг улстөрч бүхэн хэдэн зуун хурдан морьтой, хөлсний уяачтай. Тэдэнд цэвэр цусны монгол адуугаас эхлээд шинэ цагийн эрлийз нь ч бий. Яг үнэндээ улсын алдарт уяач, улстөрчид түүхт ойн баяр наадмын хурдан морины түрүүг авахаар одооноос бужигнаж эхэллээ. Хэн хүчтэй лобби хийж, өөрийнхөө талд хууль батлуулж чадсан нь 100 жилийн ойн баяр наадмын азарганы түрүүг авах бололтой.