Зуны  сар гурав байдаг. Харин энэ жилийн зун дөрвөн сартай. Энэ нь монголчуудын шашны үзэл баримтлалаас шууд хамаарч байгаа юм. Төгсбуянтын зурхайн тоололтой холбоотой байна. Энэ жилийн зун дөрвөн сартай бол 2024 оны өвөл дөрвөн сартай байх аж. Мөн жилийн хувьд 384 хоногтой бөгөөд зуны сар нь дөрөв юм. Тиймээс бид зуны дөрвөн сарын цаг агаарын төлөв байдал болон гараг эрсийн байдал ямар байх талаар бэлтгэлээ.

Цагаан сар бол монголчуудын бүх нийтээр тэмдэглэн өнгөрүүлдэг баярын нэг. Энэхүү баяр нь билгийн тооллын хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэн, хоёрон, гурван өдрүүдэд болно хэмээн заасан байдаг. Гэтэл Төгсбуянтын монгол зурхайн цаг тооны бичигт Бар жилийн хаврын тэргүүн сарын шинийн “3” гэж энэ жил бичигдээгүй, “нэгэн, хоёрон” гээд шууд нэг алгасаад “4” гэж байна. Гэтэл шинийн долоон хоёр  үргэлжлэн бичигдсэн байна.

Аргын тооллын 365 хоногтой жил тус бүрийн хоёрдугаар сар 28 хоногтой. Харин 28 хоногтой жил гурван удаа болоод “өндөр жил”  нэрлэгдэх бөгөөд 29-ны өдөр тохиож 366 хоногтой жил болдог байна. Нарыг манай дэлхий нэг удаа тойроход минут, секундийн зөрүүгүй яг 365 хоног зарцуулдаггүй учраас Григорионы цаглабарын цаг тооллыг байгалийн цагтай тааруулж зөв байлгахын тулд дөрвөн жил тутамд нэг удаад хоёрдугаар сард нэг хоног нэмдэг аж. Тухайлбал Сар дэлхийг нэг удаа тойрохдоо нааш, цааш минут, секундийн зөрүүгүй яг 30 хоног тойрдоггүй бөгөөд ойролцоогоор 29.5 хоног зарцуулдаг байна. Тиймээс Төгсбуянтын зурхайн цаг тооллыг байгалийн цагтай тааруулж зөв байлгахын тулд нэг юм уу, хоёр жил өнжөөд тухайн жилийн үргэлжлэх хугацаанд нэг сар нэмнэ. Энэ нь өдөр “өндөр жил” болдог байна. Өөрөөр хэлбэл, билгийн тооллын жирийн жил нь хавар, зун, намар, өвөл улирал тус бүрийн гурван сартай, нийт гуч хоногтой 12 сартай бол “өндөр жил” нь нэмэлт нэг сартай бөгөөд нийт 13 сартай гэж ойлгох болох юм.

Билгийн тооллоор илүү сартай “өндөр жил” ойрын үед гэхэд, ирж буй 2022 оны Бар жил зуны илүү, нийт 13 сартай, үргэлжлэх хугацаа нь 384 хоног байна. Мөн 2024 оны Луу жил өвлийн сар  илүү бөгөөд  385 хоногтой байх аж. Манайд илүү сартай жил тохиосны дараа Цагаан сарын баярын өдөр Хятадын болон бусад Азийн орнуудын хуанлитай бүтэн нэг сараар зөрдөг байна.

Цаг агаар

Энэ зун ихэнх нутгаар дулаан, хур тунадас багатай байх төлөв гарчээ. Ялангуяа, нутгийн зүүн хойд хагастаа халуун, хуурай байх төлөвтэй байна. Харин нутгийн баруун өмнөд хэсгээр буюу Алтайн салбар уулсаар агаарын температур зуны хугацаанд олон жилийн дунджийн орчим байх юм. Хур тунадас зургадугаар сард ОЖД-аас ахиу, долдугаар сард ОЖД-аас бага, наймдугаар сард дундаж байх төлөвтэй байгаа. Нутгийн зүүн хагаст дулаан, хуурай байгаатай холбоотой ой хээрийн түймрийн тохиолдол элбэг гараад буй. Цаашлаад дээрх бүс нутагт гандуу, хуурай байх нөхцөл бүрдэж байгаа аж. Түүнчлэн Агаарын температур, хур тунадасны урьдчилсан төлөвийг сар бүрээр нь үзвэл, агаарын температурын хувьд зургадугаар сард баруун болон говийн аймгуудын ихэнх хэсгээр ОЖД–ийн орчим, бусад нутгаар ОЖД–аас дулаан байх юм.

Зуны эхний сард ихэнх нутгаар ОЖД–аас дулаан байх боловч нутгийн баруун өмнөд хэсгээр буюу Баян-Өлгий аймгийн ихэнх, Ховд, Говь-Алтайн өмнөд хэсгээр ОЖД–ийн орчим байх төлөвтэй байна. Харин хур тунадасны хувьд зургадугаар сард Алтай, Хангай, Хөвсгөлийн уулархаг нутаг болон говийн аймгуудын нутгаар ОЖД–аас ахиу, нутгийн зүүн хойд хэсгээр буюу Хэнтийн уулархаг нутаг болон Дорнодын тал нутгаар ОЖД–аас бага, бусад нутгаар дунджийн орчим байх ерөнхий төлөвтэй байна. Харин долдугаар сард ихэнх нутгаар агаарын температур ОЖД–аас бага байх боловч Өмнөговийн зүүн, Дорноговь, Сүхбаатар, Дорнодын өмнөд хэсгээр ОЖД–ийн орчим, наймдугаар сард Булган, Сэлэнгэ, Төв, Хэнтийн нутаг, Хөвсгөл, Архангайн зүүн, Өвөрхангайн зүүн хойд, Дорнод, Сүхбаатарын хойд хэсгээр ОЖД–аас бага, бусад нутгаар дунджийн орчим орох төлөвтэй байгаа аж. Мөн

Зургадугаар сарын эхэн үеэр сэрүүсч хөрсөн дээр сулхан хүйтэрнэ. Мөн сарын дундуур Их нууруудын хотгор, Олон нууруудын хөндий, Алтайн өвөр говь болон бусад нутгаар халах төлөвтэй байна. Энэ сард Баян-Өлгий, Ховд, Баянхонгорын уулархаг нутгаар хур тунадас олон жилийн дунджаас ахиу орно. Харин Увсын нутаг, Завханы хойд, Говь-Алтай, Баянхонгорын өмнөд хэсгээр олон жилийн дунджаас бага, бусад нутгаар дундаж орчим байх ч ихэнх нутгаар дуу цахилгаантай түр зуурын бороо орох төлөвтэй байгаа.

Дулааны улирал буюу дөрвөөс есдүгээр сар хүртэлх цаг агаарын ерөнхий төлөв байдлыг авч үзвэл. Улирлын цаг агаарын байдлыг олон жилийн дундажтай харьцуулан гаргадаг байна. Олон жилийн дундажтай харилцуулсан байдлаар авч үзвэл 1.5 градусаар дулаан, хур тунадас ахиу байна. Энэ сарын хувьд агаарын температурын сарын дундаж нь Алтай, Хангай уулархаг нутгаар 8-11, говийн нутгаар 17-20, бусад нутгаар 12-15 градус дулаан буюу ихэнх нутгаар олон жилийн дундажтай ижил түвшинд байх юм. Хур тунадасны хэмжээ Баян-Өлгий, Ховд, Сэлэнгэ, Хэнтийн ихэнх нутаг, Увс, Булган, Баянхонгор, Өмнөговийн хойд, Говь-Алтайн баруун өмнөд, Завхан, Дорноговь, Дорнодын зүүн өмнөд, Архангайн баруун Өвөрхангайн өмнөд хэсгээр олон жилийн дунджаас ахиу байна. Бусад нутгаар дундаж орчим байх төлөвтэй. Есдүгээр сард хур тунадасны хэмжээ багасна.

Сар

Тавдугаар сарын 16-ны өдөр Сар, нартай эсрэг тохиож Сар бүтэн дугуй хэлбэртэй гэрэлтэж харагдах юм байна. Энэхүү үзэгдэл нь 12 цаг 14 минут тохиох аж. Энэ үеэр сарыг ажиглахад тохиромжтой нөхцөл байдал бүрддэг байна. Сарын гадаргуу дээрх цар, тогоо уул нурууд, далай тэнгисүүдийг энгийн дуран болон астрономийн дурангаар тодхон харж болдог аж. Харин энэ сарын 16-ны өдөр сар бүтэн хиртэх аж. Дэлхийн сүүдэр сарны тэргэлийг халхлах хиртэлт тохионо. Энэ төрлийн хиртэлтийн үеэр сар бараан болж улаавтар өнгөтэй болдог аж. Хиртэлтийн ажиглагдах үе нь Хойд Америк, Гренланд, Атлантын далай, баруун Африк болон Европын баруун хэсэг байна.

Зургадугаар сарын 14-нд том тэргэл сар мандах юм байна. Энэ өдөр сар нартай эсрэг тохиож бүтэн дугуй хэлбэртэй гэрэлтэж харагдах аж. Энэхүү үзэгдлийг зарим оронд “Супер сар” гэж нэрлэдэг байна. Дэлхийг зууван тойрог замаар тойрч байгаа сар нь тэргэл сартай үед Дэлхийд хамгийн их ойртох үе бөгөөд энгийн ажиглагдах үеэсээ харьцангуй том Сар гардаг байна. Харагдахын хувьд сар дэлхийгээс алсрах цэгээс ажиглагдахаас 30 хувь илүү гэрэлтэй, 14 хувь том харагдаж ажиглагдах юм. Энэ нь астрономийн ховор үзэгдэлд ордог байна. Харин зургадугаар сарын 16-нд Буд гарагийн баруун элонгац явагдах аж. Буд гараг нь нарнаас хамгийн их 23.2 градусын баруун холдох өнцгөөр харагдана. Энэ үед буд гараг маш сайн ажиглагдах юм байна. Өндөрлөг газраас энгийн нүдээр харах боломжтой аж. Өглөөний тэнгэрт хэвтээ хавтгайгаас дээш нарнаас хамгийн их холдож харагдана. Нар мандахаас өмнөхөн зүүн тэнгэрийн хаяанд бага градусын өнцгөөр ажиглагдах юм.

Мөн зургадугаар сарын 21-нд  зуны туйлын цэг юм байна. Зуны туйлын цэг буюу нар буцах өдөр нь 17 цаг 14 минутад тохионо аж. Хамгийн урт өдөр, богино шөнө болно. Тэнгэрийн хойд хагас бөмбөрцөгт тэнцлийн цэгүүдээс ижил зайд орших шар замын цэг юм. Мэлхийн замын гэрийн эхлэл болно. Дэлхийн хойд туйл руу Нар хамгийн ихээр ойртдог. Хойд хагас бөмбөрцөгт астрономийн зуны эхлэл, Өмнөд хагас бөмбөрцөгт астрономийн өвлийн эхлэх (өвлийн туйлын цэг) өдрүүд тохионо юм байна.