Булаг шандны эхийг хашиж хамгаалах ажилд хамгийн идэвхтэй ажиллаж байгаа байгууллага бол Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)-гийн Монгол дахь хөтөлбөрийн газар юм. Тус байгууллагын санаачилга, санхүүжилтээр орон нутгийн байгууллага, иргэдийн оролцоотойгоор дэлхийд нэн ховор монгол бөхөнгийн тархац нутагт 26 булаг,  цоохор ирвэсийн тархац нутагт 8 булаг нийт 34 булгийн эхийг хашиж хамгаалсан байна. Булгийн эхийг хашиж хамгаалснаар ундарга нэмэгдэх, урсац задгайрч урсах тусам мал, зэрлэг амьтдын усан хангамж сайжрах нөхцөл бүрдэж байгаа ажээ. Тэдний санаачилгыг Говь-Алтай аймгийн удирдлага, иргэд дэмжин хамтран ажиллаж байна.    

        Булаг хаших ажлыг үр дүнд хүргэхийн тулд Говь-Алтай аймаг нэгдсэн журам боловсруулжээ. Учир нь, санхүүжилт гаргаж байгаа байгууллагууд өөрсдийн арга барил, мөнгө санхүүгийн байдалд тохируулан янз бүрийн материал, хэлбэр хийц ашиглаж байгаа нь сайн муу янз бүр, мөн булгийн нэвчих талбайгаас гадуур дотуур хамгаалах нь цаашлаад илүү олон жил ашиглагдахгүй болох зэргээр асуудал дагуулдаг. Үүнийг шийдвэрлэх зорилгоор говь хээрийн бүс нутагт булаг шандны эхийг хашиж хамгаалах аргачлал, заавар, жишиг зураг, хамгаалсан булгийн гэрчилгээ, мониторингийн дэвтрийн загварыг нэгдсэн журмаар боловсруулан аймгийн Засаг даргын 2023 оны А/72 дугаар захирамжаар батлуулан мөрдөн ажиллаж байгаад олон нийт ам сайтай байна.      

Тунгалагийн усыг хамгаалсан нь

        Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)-гийн Монгол дахь хөтөлбөрийн газар нийт 34 булгийн эхийг хашиж хамгаалсан бөгөөд үүнээс Тунгалагийн усыг хамгаалсан жишээг онцолж байна.

        Ховд аймгийн Дарви сумын нутагт байрлах Тунгалагийн ус нь малын хөлд дарагдаж, усны ундрага нь татарч малын сэг зэмээр бохирдсон байлаа. Уух усгүй болж зэрлэг амьтад дайжин, мал цуцаж эхэлсэнд энэ хавьд нутагладаг иргэд, малчид хэрхэн яаж хамгаалахаа мэдэхгүй байсан юм. Тэгвэл 2008 онд Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)-гийн Монгол дахь хөтөлбөрийн газрынхан монгол бөхөнгийн ундаалдаг усыг хамгаалах зорилгоор Тунгалагийн усыг нутгийн иргэдтэй хамтран цэвэрлэж, хашиж хамгаалснаар  хэдхэн жилийн дотор гайхалтай үр дүн гарсан юм.

            Тунгалагийн ус дөрвөн км гаруй хол урсаж байгаа бөгөөд булгийн эхэн хэсэгт малаа услахаар ирсэн малчид уулзалдаж, гол хэсгээс нь олон төрлийн шувууд, харин төгсгөл хэсэгт монгол бөхөн зэрэг говийн зэрлэг амьтад ирж ундаалдаг, олон төрлийн ховор амьтдын цугладаг сайхан газар болжээ. Мөн урсацын дагуу хяналтын камер байршуулсанаар зэрлэг амьтад хэзээ, ямар давтамжтайгаар ус ууж байгаа судалгаа хийгдэх боломжтой болсон байна.

Тунгалагийн усыг 2008 онд 200 метр орчим хашаагаар хашиж байсан бол хашааны гадна шинэ сувгууд нэмэгдэж, усны ундрага ихэссэн учир 2017 онд хашааг томруулж 600м урт болгосон аж. Булгийг хашаалж хамгаалах нь зөвхөн эхлэл юм. Хамгаалсан булгийн  урсацын урт, ус цуглуулах талбай, цэнгэг байдал зэргийг судлах, мал амьтны хөлд эвдэрсэн хашаа шонгуудыг байнга засаж сэлбэж, орчныг  нь тогтмол цэвэрлэж тордож байх шаардлагатай. Энэ ажилд нутгийн иргэд болон экоклубын сурагчид идэвхтэй оролцох болжээ. Хамгаалсан булгийг хариуцдаг  малчин,  экоклуб, сум гэсэн 3 талт гэрээ хийж, булаг тордож хамгаалах өдөртэй болсон байна. Нутгийн иргэд тор, бахьтай ирж булгийн хашааг засаж сэргээдэг сайхан уламжлалыг  бий болгожээ.

Булгийн паспорттой болов

        Хүйсийн говь, Цэцэг нуурын сав газрын захиргаа болон тухайн булаг байрлах сумдын ЗДТГ-тай хамтран булгийг паспортжуулах ажлыг эхлүүлснээр төрийн байгууллагууд булаг хамгаалалд хамтран оролцох боллоо. Ингэснээр  хашсан булгийн хамгааллыг сумуудын байгаль орчны хяналтын улсын байцаагч нар хариуцах болсон бөгөөд сумын өмчид бүртгэн авснаар  эвдэрсэн тор шонг засуулах боломжтой болсон байна. Мөн “Булаг хамгаалагч малчин” батламжийг хүлээлгэн өгснөөр булаг ус хамгаалалд оролцох малчдын оролцоо нэмэгдэж байна.  Ингэснээр ажлын уялдаа холбоо сайжирсны зэрэгцээ булгийн ундарга тухайн булгаас ундаалдаг малын тоо толгойтой хэрхэн уялдаж байгаа, жилийн аль улиралд ямар амьтан булгаас ундаалж байгаа зэрэг мониторингийн ажлуудыг экоклубын сурагчидтай хамтран хийх боломжтой юм.  

          Ус баярлахаараа ил гарч, гомдохоороо буцаад шургадаг гэж говийн иргэд ярьдаг. Тэгвэл Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)-гийн Монгол дахь хөтөлбөрийн газрын санаачилгаар Тунгалагийн усыг хамгаалсан шиг олон олон булаг шандыг Монгол орны өнцөг булан бүрт нутгийн иргэд, малчид, орон нутгийн захиргаа хамтран нэмж хамгаалвал байгаль эх баярлах нь гарцаагүй юм.  

Х.Батбаяр