Баавгай суурин газарт орж ирэх нь (human-bear conflict) нь байгаль экологи, цаг уурын өөрчлөлт, ичээлэх үеийн хоол тэжээлийн хомсдолтой шууд холбоотой байгалийн нэгэн үзэгдэл. Баавгай хорхойсох үзэгдлийг шинжлэх ухааны судалгаанд үндэслэн цогцоор нь шийдвэрлэдэг олон улсын сайн туршлага цөөнгүй бий. Дэлхийн улс орнуудын Засгийн газар, судлаачид, орон нутгийн засаг захиргаа, байгаль амьтан хамгааллын байгууллагууд хэрхэн хамтран ажилладаг тухай бодит жишээнүүдийг хүргэе.

Шинжлэх ухааны судалгаа ба популяцын менежмент

    Канадын Засгийн газрын "Parks Canada" болон АНУ-ын байгаль хамгааллын байгууллагууд баавгайн ичээлэх болон идэш тэжээл хайх үеийн нүүдэл, тоо толгойн судалгааг эрдэмтэдтэй хамтран тасралтгүй явуулсаар байна. (The Effects of Climate Variability and Change on Human-Bear Interactions in North America 2024, Food Attractants and Polar Bear Conservation 2022, Climate change makes berries ripen faster, and that's bad news for bears 2019) Ингэснээр тэжээлийн хомсдол үүссэн жилүүдэд суурин газар луу баавгай орох эрсдэлийг урьдчилан тооцоолж, олон нийтэд сэрэмжлүүлэг өгөхөөс гадна наана нь зохист арга хэмжээг авах боломжтой болдог. "Parks Canada" зэрэг Засгийн газрын санхүүжилттэй байгаль орчны байгууллага нь баавгайн байршил, явж буй чиглэлийг хянахын тулд GPS хүзүүвч зүүх, амьдрах орчныг нь камераар хянах зэргээр зэрлэг амьтдын зан төлөвт судалгаа хийдэг аж. Эдгээр нь байгаль орчны судлаачид, Засгийн газар хэрхэн хамтран ажилладгийг харуулсан жишээ юм.

Иргэдийн авах арга хэмжээ

     Ил задгай хаясан хоол хүнс, хог хаягдал, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүний үнэрээр баавгай суурин газарт ирдэг. Тиймээс Канадын Бритиш Колумб, Банфф, Калгари зэрэг бүсүүдэд, мөн АНУ-ын Колорадо, Калифорн, Монтана, Японы Хоккайдо зэрэг баавгайтай бүс нутгийн суурин газарт BearSmart зэрэг хөтөлбөр хэрэгжүүлж, хог хаягдлын менежментийг хуульчлан зохицуулдаг. Тухайн суурин газрын иргэд баавгай онгойлгож чадахааргүй тусгай түгжээтэй, бат бөх хогийн сав хэрэглэж, баавгайн хамгаалттай цэгт хогоо хаядаг. Хэрэв хүнсний бүтээгдэхүүн, ил задгай мах, хаягдал үлдээсэн тохиолдолд өндөр торгууль ногдуулдаг тохиолдол ч бий. Дээр дурдсан улсуудын орон нутгийн засаг захиргаа дэргэдээ зэрлэг амьтан хамгаалах, үргээх тусгай багтай (Bear Response Teams). Иргэд баавгай ойртож ирсэн тухай мэдээлэхэд энэхүү баг шуурхай хүрч очиж ажилладаг байна.

Унтуулан зөөвөрлөх болон үргээх арга хэмжээ

     Японы Точиги мужийн суурин газар хар баавгай орж ирсэн жишээн дээр хүнд аюул учруулаагүй, хоол хайж төөрсөн баавгайг шууд буудаж устгахаас илүү тусгай эм тариагаар түр унтааруулан (tranquilizer), хүний суурьшлаас алслагдсан байгальд нь буцаан зөөвөрлөх арга хэмжээг голчлон авсан байна. Мөн Европын Румын, Словак, Швед, Норвеги зэрэг орнуудын адил жишээн дээр үргээх хэрэгсэл (deterrents) буюу баавгайг буцааж ойд нь үргээхийн тулд зориулалтын хүчтэй үнэртэй бодис, цацлага (bear spray) болон дуу авиа гаргах хэрэгслүүдийг ашигладаг бөгөөд энэ нь амьтанд гэмтэл учруулахгүйгээр хүнээс хол байлгах арга хэрэгсэл болдог.

Дэлхий нийтийн туршлагаас харахад энэ төрлийн асуудлыг улс төржүүлэх буюу хиймэл айдас үүсгэх замаар бус, харин иргэдийн сонор сэрэмжийг дээшлүүлж, төрийн байгууллага болон эрдэмтэн судлаачдын хамтын ажиллагаанд үндэслэн ухаалаг, шинжлэх ухааны шийдлээр зохицуулдаг жишигтэй ажээ.

С.Энхцэцэг