Монголын Криминологичдын холбооноос өчигдөр “Хүндэт ерөнхийлөгчийн од” хэмээх шагналыг анх удаа гурван хуульчид гардуулсан юм. Тэдний нэг нь гавьяат хуульч, доктор, профессор Н. Жанцан байлаа. Түүнтэй баярын сэтгэгдлийг нь хуваалцахаас гадна цөөн асуудлын хүрээнд ярилцлаа.

-Танд “Хүндэт ерөнийлөгчийн од” хэмээх шагнал хүртсэнд нь баяр хүргэе. Монголын Криминологичдын холбооны хийж хэрэгжүүлдэг ажлын талаар ярьж өгөөч?

      -Баярлалаа. Монголын Криминологичдын холбооноос хүндэт ерөнхийлөгч нараа тодорхойлж, шагнаж байгаад талархаж байна. Монголын Кримнологичдын холбооны үүсэл криминологийн шинжлэх ухаантай шууд хамааралтай. Криминологийн шинжлэх ухаан гэмт хэрэгтэй тэмцэх ажлыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй болгоход чиглэгдсэн байгууллага. 48 жилийн өмнө буюу 1973 онд Монгол Улсад анхны Криминологийн хүрээлэн гэмт хэргийн шалтгаан судлах хүрээлэн байгуулагдсан. Би энэ хүрээлэнгийн анхны ажилтан, секторын эрхлэгчээр ажиллаж байлаа. Бидэнд шинжилгээ, судалгааны ажлаа эхлүүлэх үед ОХУ-ын эрдэмтэн багш нар шинжлэх ухааны арга зүй онолын мэдлэг өгч байсан. Криминологийн хүрээлэн байгуулагдсанаас хойш шинжлэх ухааны томоохон бүтээлүүд хийснээр зогсохгүй хуулийн боловсон хүчнийг бэлтгэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан.

-Монгол Улсын Үндсэн хуульд дахин нэмэлт өөрчлөлт оруулах нь зөв гэж зарим хуульчид ярьж байна. Хуулийн шинэчлэлийн хүрээнд шинэ Засгийн газраас ямар хүлээлттэй байна вэ?

        -Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт орж, жил хүрэхгүй хугацаа өнгөрч байна. Тийм учраас Үндсэн хуульд дахин нэмэлт өөрчлөлт оруулах болоогүй, боломжгүй. Би Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлахад Улсын бага хурлын гишүүн, Ардын их хурлын депутат байлаа.  Тухайн үеийн Үндсэн хууль дэлхийн жишигт дөхсөн сайн хууль байсан. Гэхдээ цаг хугацаа өнгөрөхийн хэрээр өөрчлөх, нэмэх зүйл байлаа. Харин одоогийн Засгийн газар, УИХ Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах боломжгүй. Энэ нь  Үндсэн хуулийн зарчимд нийцэхгүй. Харин шинэчилсэн хуулийн хэрэгжилт, шинжлэх ухааны үндэслэлээр монголын нөхцөлд хэрхэн зохицож байгааг  судалж, энэ хүрээнд Үндсэн хуулийн эрх зүйн шинжлэх ухааны судалгааны ажил хийх ёстой.

-Таны хувьд Үндсэн хуулийн дараагийн нэмэлт өөрчлөлтийг хэзээ хийх боломжтой гэж үзэж байна вэ?

          -Бид 8-10 жилийн дараа Монгол Улсын Үндсэн хуульд дахин нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай бодох хэрэгтэй. Аль нэг Засгийн газар, УИХ өөрсдийнхөө санаа бодолд нийцсэн хууль боловсруулах боломжгүй. Энэ нь нэг намын хийдэг ажил биш. Монголын судлаач, эрдэмтдийн  ул суурьтай судалгаа, парламентийн зөвшилцөлд тулгуурлаж Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах ёстой.

-Ерөнхийлөгчийн хуулийн тухай хуулийн талаар та  ямар үзэл бодолтой байна вэ?

         -Монгол Улсын Үндсэн хуульд Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг тодорхой заасан. Ерөнхийлөгчийн үзэл баримтлал Үндсэн хуульд нийцэх ёстой. Үндсэн хуульд ороогүй эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчид олгохгүй байх дэлхийн жишиг бий. Харин Монгол Улсын Ерөнхийлөгч онцлогтой. Гүйцэтгэх, хууль тогтоох эрх мэдэл эдлэхгүй. Зөвхөн ард түмний эв нэгдэл, хуулийн хэрэгжилт, шинээр гарч буй хуульд хориг тавих тодорхой заалт бий. Ерөнхийлөгч гадаадын улс оронд монголыг төлөөлөх, Монгол Улсын нэрийн өмнөөс хуульд заасан тодорхой чиглэлийн хүрээнд зарлиг, захирамж гаргадаг албан тушаалтай.

-Монголын Криминологичдын холбооноос гэмт хэргийн шалтгааныг судалж, урьдчилан сэргийлдэг. Сүүлийн үед манай улсад ямар гэмт хэрэг түгээмэл гарч байна вэ?

           -Манай улсад сүүлийн жилүүдэд гэмт хэрэг нэмэгдэж байна. Үүнээс гадна шинэ төрлийн  өмнө нь гарч байгаагүй гэмт хэрэгт түгээмэл.

Тухайн гэмт хэрэгт нь агуулга, шинж чанарын хувьд ондоо болсон. Тухайлбал, сүүлийн үед мансууруулах бодис хэрэглэх гэмт хэрэг хүрээгээ тэлж, нуугдмал гэмт хэргийн тоонд бүртгэгдэж буй.

Тийм учраас гэмт хэрэгтэй тэмцэх ажлыг тухайн цаг үе, улс орны нөхцөл байдалтай нь харьцуулж, чухам яагаад гэмт хэрэг ихсэх болов, юунаас болов гэдэг судалгааны дүнд мэдэх боломжтой.

-Мансууруулах бодис хэрэглэхээс гадна ямар гэмт хэрэг түгээмэл байна. Гэмт хэрэг ихсэх нь олон хүчин зүйлээм хамааралтай байх?

          -Хууль бусаар ан амьтан хил давуулах, мөнгө угаах нь шинэ төрлийн гэмт хэрэгт  ордог. Энэ төрлийн гэмт хэрэг сүүлийн жилүүдэд мөн нэмэгдэж байна. Судалгааны ажлын хүрээнд мөнгө угаах гэмт хэрэг яагаад нэмэгдэх болов, шалтгаан нөхцөл нь юу байв. Яаж таслан зогсоох вэ гэдэг нь криминологийн шинжлэх ухааны асуудал. Одоогоор Криминологичдын холбоо хэдэн том сэдэв дээр гэмт хэрэгтэй тэмцэх шинжлэх ухааны үндсийг судалж, ажиллаж байгаа.

          Гэмт хэрэг ихсэх нь нийгмийн ёс суртахуун доголдож, нийгэм өвчилж байна гэсэн үг. Ажилгүйдэл, ядуурал зэрэг шалтгаанаас болж гэмт хэрэг гардаг. Тиймээс хуульчдаас гадна улс төрийн бодлогоор гэмт хэргийг багасгах боломжтой.

-Шинэ төрлийн гэмт хэрэг их гарч байгаа гэлээ. Энэ нь нийт гэмт хэргийн хэдэн хувийг эхэлж байна вэ?

           -Монгол Улсад хулгай болон шунахайн төрлийн гэмт хэрэг дийлэнх хувийг эзэлдэг. Дараа нь согтуурсны улмаас танхайрах гэмт хэрэг орно.

-Хэв шинжээ өөрчлөн үйлдэж буй гэмт хэргийг хэрхэн илрүүлж байна вэ. Үүнд судалгаа шинэчилгээ хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

           -Тухайн гэмт хэргийн онцлог үүсэл юунаас болж байгааг криминологийн шинжлэх ухаанчид болон бусад байгууллага, МУИС-ын Хууль зүйн чиглэлийн багш судлаачид, цагдаагийн байгууллагатай хамтран, дүгнэж гаргадаг. Дэлхийн улс орнууд гэмт хэргийг хэрхэн шийдэж байна, үүний эсрэг юу хийх вэ гэдгийг судалдаг. Аливаа гэмт хэргийг тоон үзүүлэлтээр бус хувийн жингээр судалдаг юм шүү дээ.