Монголын утга зохиол сонирхогч, уншигчдын нэгэн үеийг сэхээрүүлсэн Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн гуай болон Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Аюурзана нар ар араасаа эгнэн төрсөн гэх. Б.Лхагвасүрэн гуай 1944 оны арваннэгдүгээр сарын 25-нд төрсөн бол Г.Аюурзана 1970 оны арваннэгдүгээр сарын 26-нд мэндэлсэн аж. Хоорондоо 26 жил нэг өдрийн зөрүүтэй төрсөн хоёр зохиолчоос жишээ аван тэдний зохиолч болсон зам, мөр хэрхэн өрнөснийг товчхон танилцуулъя. Өнөө цагийн утга зохиол сонирхогч залууст мөрөөдөл бэлэглэж, зам мөрийг нь гэрэлтүүлж ч магадгүй юм.

Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургууль бол зохиолчдын сургууль

       Утга зохиол шимтэгчдийн дунд ОХУ-ын Москва хотод байрлах Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуульд сурвал зохиолч болдог гэх яриа хөвөрдөг. Хамгийн наад захын жишээ гэхэд л Б.Явуухулан гуайн Монголд аж төрж байхдаа бичиж байсан зохиол, бүтээл нь Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуульд сурч ирсний дараа илүү сайжирч, сайн зохиол туурвих болсон гэдэг. Мөн зохиолч Г.Аюурзана тус сургуульд 1988-1994 онд суралцсан. Тэрбээр Б.Явуухулангийн адилаар Москвагаас ирсэн даруйдаа л зохиол, бүтээл нь шилдэг гэгдэх болжээ. Харин Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуулийн талаар зохиолч Ж.Лхагва “Сургууль ордог зам” өгүүллэгтээ “Горькийн нэрэмжит Москвагийн утга зохиолын дээд сургуулийг зохиолчдын сургууль гэж нэрлэх нь бий. Оюутны дотуур байр Добролюбовын гудамжинд, хичээлд явахын тулд Руставелийн гудамжнаас унаанд сууж, Чеховын гудамжаар өгсөөд, Пушкины талбайд бууна. Тэндээсээ Горькийн гудамж огтолж, Некрасовын номын сангийн үүдээр өнгөрөөд Герцений байшинд байрладаг сургуульдаа ирнэ. Ийм замаар таван жил явсан хүн зохиолч болохгүй бол хохь нь” хэмээн бичсэн байдаг. Үүнтэй эвлэрье гэхэд Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн Горькийн сургуульд сураагүй ч “Яагаад зохиолч болчихов оо” гэх асуулт гарч ирэх юм. Тэрээр ОХУ-ын Москва хотноо Кино урлагийн дээд сургуульд суралцсан байдаг. Зохиолч болох нь нэг талаараа зохиолчийн сургуульд сурах бус хол явж, газар үзэхийн нэр ч байж болох юм. Яруу найрагч Д.Баттогтох

“Хол явах юмсан

Орон гэрээ санаж уйлах юмсан” хэмээн бичсэн байдаг. Төрсөн нутгаасаа хол суурьших хүн бүхэн зохиолчоос өөрцгүй гуньж, санан дурсдаг шүү дээ.

Зохиол гэж юуг хэлэх вэ

       Зохиолч, яруу найрагч, уран бүтээл туурвиж яваа залуус зохиолыг тодорхойлсон өөр өөрийн үзэл бодолтой. Тэдгээр дунд “Зөвхөн өөртөө зориулж бүтээх”, “Ойр дотнынхондоо зориулах”, “Уншигчдад зориулах” гэх зэрэг тухайн хүний хувийн үзэл санаа бий. Нэгэн удаа утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч Г.Батсуурь “Б.Лхагвасүрэнгийн садизм” шүүмждээ “Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч, яруу найрагч Б.Лхагвасүрэн бол бэлгийн садист чиг хандлагатай гаж донтон бус, харин өөрийн "ид"-дээ байгаа шахагдсан либидогийн гаж хүсэл, садист невроз, шизофрений дотоод түлхэцийн хүчтэй нөлөөнд гүнзгий автсан том сэтгэгч, сод уран бүтээлч” хэмээжээ. Тэрбээр Б.Лхагвасүрэн агсны “Тамгагүй төр” жүжиг болон бусад эх зохиол дээр задлал хийж, тухайн зохиолууд дээрх гаж, хэрцгий зүйрлэл, бичлэгийн хэв маяг нь Б.Лхагвасүрэн садист хүсэлтэйдээ бус, айлын ганц хөвгүүн байсан нь сэтгэцэд нь нөлөөлж, улмаар зохиол, бүтээлдээ тусгасан байх магадлалтай хэмээн үзсэн юм. Г.Батсуурь шүүмжлэгч уг санаагаа дэвшүүлэхдээ Б.Лхагвасүрэн агсны “Надад бага нас байгаагүй” шүлэг дээрх

“Галы нь тойрон мөлхөж өссөн

Ганц хүүгээ гэсэн

Дэндүү их хайраа” гэх гурван мөрөөр нотолжээ. Харин Б.Лхагвасүрэн гуай нэгэнтээ “Би хүний амьдралын эцсийн үр дүнг л бичдэг” хэмээсэн нь түүний зохиол бүтээлийн гол шинжийг харуулах биз ээ. Ийн хэлсэн нь уран зохиол ахуй амьдралаас хол бус, нэгэн хэмд багтаж явааг харуулна. Үүнээс харвал уран зохиол гэдэг нь тийм ч холынх биш, бидний өдөр тутмын амьдрал бүхэлдээ юм. “Зохиолчид амьдралаа, өөрийн дурсамжаа бичдэг" гэх үг үнэний ортой. Нобелийн шагналт зохиолч Габриель Гарсиа Маркес “Амьдрал, дурсамжаа бичдэггүй зохиолч гэж үгүй. Би үргэлж өөрийн амьдралыг бичдэг. Гэтэл уншигчид миний нэмж бичсэн уран дүрслэлд дуртай байдаг” хэмээн ярилцлагадаа дурдаж байжээ. Тийм ч учраас нэг талаараа энэ “Зохиол гэж юуг хэлэх вэ” гэх асуултад хариулт өгч чадах юм. Харин амьдрал, дурсамжаа бичсэн үй олон утга зохиол туурвигчдын дундаас ердөө нэг л нь тодорч үлддэг гэдэг. Магадгүй тэрхүү үедээ цойлж гарсан нэгэн нь бусдаасаа илүү сайн, сайхан гэгээн амьдралын түүх, нөгөө талаараа илүү хар, бараан дурсамжтай байж болно. Бүр “Зохиолч болохын тулд амьдралын хүнд хэцүүг үзэж, туулсан байх ёстой” гэх үг ч бий. Зохиолчийн зам, мөр тийм ч дардан байдаггүй ч уг замаар бүтээхүйн гэгээнд хөтлөгдөж яваа тэр олон хүнээс зөвхөн ганц нь л утга зохиолын “жинхэнэ” хэмжээнд хүрдэг гэлцэнэ.

Зохиолч болох хамгийн энгийн бөгөөд чухал алхам бол сайн уншигч байх

       Б.Лхагвасүрэн агсан, Г.Аюурзана нарыг зохиол бүтээлээ уншигч олонд хүргэхийн сацуу уран зохиолын хэм хэмжүүрийг унагаалгүй авч явсан хэмээн олон уншигч шагшин магтдаг билээ. Харин төгсгөлд нь уг зохиолчид маань “Хэрхэн зохиолч болсон бэ” гэх асуулт үлдээд байна. Зохиолч болно гэдэг Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуульд сурч, ямарваа нэгэн юмыг “зохиож” бичих биш ажээ. Нобелийн шагналт зохиолч Надин Гордимер нэгэн ярилцлагадаа “Зохиолч болох ганцхан арга бий. Тэр нь тархиа номоор дасгалжуулах” хэмээжээ. Зохиол ч болохын тулд уншигчаас эхлэх ёстой аж. Уншихаас залхуурч, номонд шимтэж чадаагүй л бол зохиолч болж чадахгүй хэрэг. Бидний зохиолч хэмээн нэрийдэх нэгэн нь зохиолч болохын тулд уншигч гэх маш том алхмыг заавал ч үгүй давах хэрэгтэй аж. “Ном бол ертөнцийг харах цонх” хэмээдэгтэй ижил зохиолч ч мөн номонд шимтэж, өөрийгөө болон өрөөлийг таньж, зохиол бүтээлдээ шинэ, шинэлэг утга, санааг гаргаж ирэх нь нэн тэргүүний асуудал. Өөрийн яруу найраг, хүүрнэл зохиолын бүтээлүүдээсээ гадна асар олон орчуулгын бүтээлээрээ залуу үеийн уншигчдыг төлөвшүүлсэн зохиолч Г.Аюурзана “Намайг зохиолч болгосон зүйл бол миний уншиж, үзэх аз тохиосон хэдхэн сайн ном. Өөр юу ч биш. Кино биш, хэвлэл мэдээлэл биш, интернэт биш, магадгүй туулж, үзсэн амьдрал минь ч биш байж мэднэ” хэмээсэн билээ. Зохиолч болох тэмүүлэлтэй олон залууст мөрөөдөл бий болгосон тэрбээр бусдын л адил уншигч аж. Эцсийн эцэст сайн зохиолч болохын тулд сайн уншигч байх нь чухал юм.