Оюутолгойн ордыг ашиглалтад оруулснаас хойш 15 жилийн дараа анхны том хөрөнгө оруулалтын гэрээг хийхээр УИХ-аар хэлэлцүүлж эхэллээ. Монгол, Францын хамтарсан “Бадрах Энержи” ХХК-ийн хөрөнгө оруулагч Орано майнинг компанитай байгуулах Хөрөнгө оруулалтын гэрээний төслийг Засгийн газраас УИХ-д өргөн мэдүүлээд байна.

     Үндсэндээ 27 жил дуншсан уран олборлох төсөл гараанаас гарахад ойртож байгаа юм. Уг төслийн талаарх яриа хэлэлцээрийг Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн өнгөрсөн жил Франц Улсад хийсэн айлчлалын үеэр эрчимжүүлж, бүтэн жилийн хугацаанд төслийг хэлэлцэх талаар ярьсны эцэст ийн УИХ-аар оруулж ирээд байна.

       Угтаа бол 126 гишүүнтэй анхны парламентад тун хариуцлагатай үе ирээд байна. Ураны төслийг улстөржүүлж огт болохгүй. Хамгийн хянамгай хийх, хариуцлагатай төсөл мөнөөс мөн.

      Нэгдүгээрт, байгаль орчныг асуудлыг нэг тэргүүнд анхаарч, тухайн бүс нутагт оршин буй хүн амьтан, ургамлын хамгаалах нь хамгийн чухал. Химийн цацраг идэвхит ашигт малтмал гэгдэх уран монголчуудын хувьд эмзэг сэдэв. Уран гэхээр  мал амьтан хордож үхдэг, хэдэн толгойтой төл төрүүлдэг, хүн байгалийг хордуулдаг цацраг идэвхтэй бодисоор төсөөлдөг. Цаашлаад, дэлхийд хор уршиг дагуулсан атомын цахилгаан станцад гарсан цөмийн осол гэх мэт сөрөг үр дагаврын талаарх ойлголт давамгайлах нь бий.

          Уран олборлох гээд бүтэлгүйтсэн Мардайн түүх ч монголчуудад том сургамж болсон. Тиймээс ураны төслийг байгаль орчин, аюулгүй байдлын талаас нь Үндэсний аюулгүй байдлын хэмжээнд анхаарч үзэх нь зөв. Уг төсөл хэрэгжиж эхэлбэл, газар дор уусган олборлох аргаар ураныг олборлоно. Хүхрийн хүчлийг газар дор уусгаж, уранаа гаргаж авна гэсэн үг. Дэлхий дээр хэрэгжиж байгаа ураны төслүүдээс хамгийн аюулгүй байгаль орчинд хөнөөл багатай гэж тайлбарлаж байгаа ч авдраа ухуулж байгаа Монгол Улс байгал орчныг хамгаалах асуудал дээр огт анхаарлаа сулруулж болохгүй.

    Хоёрдугаарт, эдийн засгийн үр өгөөжийг нь хамгийн сайн тооцох шаардлагатай. Өөрөөр хэлбэл, Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын хар түүхийг давтах эрх энэ удаагийн эрх баригчдад байх учиргүй. С.Баярын Засгийн газрын эхлүүлсэн Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг өнгөрсөн 10-аад жилийн хугацаанд шүүмжилж ирлээ.

       Оюутолгойн гол алдаа нь 2009 оны Хөрөнгө оруулалтын гэрээгээр манай тал “Оюу толгой”-н 34 хувийг эзэмшихээр болсон. Ингэснээрээ “Оюу толгой” төслийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай нийт зардлын 34 хувийг манай Засгийн газар, 66 хувийг “Туркойз хилл ресурс” компани гаргах үүрэг хүлээсэн.  Гэтэл манайд тухайн үед “Оюу толгой” төслийн хөрөнгө оруулалтын зардлын 34 хувийг санхүүжүүлэх мөнгө байгаагүй. Тиймээс манай улсын гаргах ёстой санхүүжилтийг хөрөнгө оруулагч тал манай өмнөөс зээл хэлбэрээр гаргаж, тэр мөнгөө ногдол ашиг хуваарилж эхлэх үед бидний авах ёстой ногдол ашгаас суутгаж авахаар тохирсон. Иргэд ирээдүйд “Оюу толгой” төсөл ашигтай ажиллаж эхлэх үед ногдол ашиг авна гэсэн хүлээлттэй байсан ч үнэн хэрэгтээ хөрөнгө оруулалтын зардлын зээлэнд суутгагдахаар гэрээндээ заагдсан гэсэн үг. Хөрөнгө оруулалтын гэрээний гол алдаа, басхүү байгуулагдсан цагаасаа шүүмжлүүлж байгаа шалгаан энэ. Дараа нь 2015 онд Дубайн гэрээг хийж, 2009 оны Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд тусгагдсан зардлын санхүүжилтээ 6.8 тэрбум ам.доллар болгож нэмэгдүүлсэн.

      Үүнээс шалтгаалж “Оюутолгой” төслөөс манай тал 34 хувьдаа ногдол ашиг хүртэхгүй, харин ч хөрөнгө оруулагч талд 22 тэрбум ам.долларын өртэй үлдэхээр болсон. Ийн Оюутолгой, Дубайн гэрээний гол “автор” тухайн үеийн төрийн томчууд бүгд гэмт хэрэгтэн болсон гашуун түүхтэй. Оюутолгой, Дубайн гэрээний гол “автор” нь Ерөнхий сайд асан С.Баяр, Сангийн сайд асан С.Баярцогт, Оюутолгойн ТУЗ-ийн гишүүн асан Б.Бямбасайхан, Да.Ганболд Ч.Сайханбилэг нар.

          Франц, Монголын хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буй “Орано”-гийн хөрөнгө оруулалт ирээдүйд сайн болсон ч, муу  болсон ч Ажлын хэсгийг ахалж байсан хотын дарга Х.Нямбаатар, УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан, төслийг урагшлуулах яриа хэлэлцээрийг эрчимжүүлсэн Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, хөрөнгө оруулалтын гэрээг УИХ-аар хэлэлцүүлж байгаа Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар, одоогийн ажлын хэсгийн ахлагч ЗГХЭГ-ын дарга Н.Учрал, Аж, үйлдвэр, уул уурхайн сайд Ц.Туваан нар  хожим ураны төслийн “автор”-ууд болно. Тиймээс “Оюутолгой”-н хар түүхийг “Орано”-гийн “автор”-ууд давтах учиргүйг дахин сануулах нь зүйн хэрэг.

           Төслийн санаачлагч нарын тайлбарлаж буйгаар “Зөөвч-Овоо” төслийг хэрэгжүүлэх хугацаанд “Бадрах Энержи” ХХК-ийн 34 хувийг энгийн хувьцааны ногдол ашигт 2.1 тэрбум ам.доллар, АМНАТ 717 сая ам.доллар буюу нийт улс, орон нутгийн төсөвт 5.6 тэрбум ам.доллар төвлөрүүлэх тооцоолол гаргасан.

        Харин 34 хувийн энгийн хувьцааг тус хэлэлцээний протоколын дагуу 10 хувийн давуу эрхийн хувьцаа, таван хувийн тусгай АМНАТ-аар орлуулж, 14 хүртэлх хувийн суурь болон өсөн нэмэгдэх АМНАТ тооцох давуу эрхийн хувьцаа авахаар тооцжээ. Өөрөөр хэлбэл, АМНАТ давуу эрхийн хувьцаа зэрэг 15 төрлийн татвараас ногдол ашиг хүртэх байдлаар ашиг хүртэхээр тусгаад байгаа юм. Ингэснээр ураны төсөлд Монголын талаас хөрөнгө оруулалт хийхгүй, ямар нэг хариуцлага түлээхгүй байхаар төсөлд тусгасан. Мөн санхүүгийн ямар ч хориг тавихгүй, хориг тавих эрхтэй.

      Ийн ураны төслийг ухаантай хөдөлгөж чадвал олон монголчууд “шүдний өвчин” болсон эрчим хүчний хараат байдлаас ангижрахаас эхлээд эдийн засгийн шинэ коридор нээгдэж, жил ирэх тусам “бүсээ чангалж” буй иргэдийн амьдралд мөн ч их дэм болохоор байна.