Өнжүүлийн хөх билүүний хэлтэрхий гэж тэрээр нэгэн шүлгэндээ өгүүлдэг. Тэр бол  Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар,  Ардын уран зохиолч, Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн яруу найрагч Бавуугийн Лхагвасүрэн агсан. Энэ өдөр тэрээр Төв аймгийн Баян-Өнжүүл суманд мэндэлжээ. Тэгээд л

“Би бол өөрийгөө элээж, өрөөлийг ирлэх

Өнжүүлийн хөх билүүний хэлтэрхий”...хэмээн бичсэн. Үнэхээр ч өөрийн он цагаа элээж, өрөөлийг бүтээл туурвилаараа ирлэж явсаар боржигоны бор талдаа шингэсэн хүмүүн билээ. Түүний үгийн ур, онож буулгасан утга яруугийн чинадад хүрч, сэхээрэл, уярал хайрын жингүйдэлд хөвөөгүй хүмүүн түүний амьдарч байсан цаг хугацаанд лав үгүй болов уу. Өнөө цагийн залуус ч үлдээсэн их бүтээл туурвилаар нь ундаалж, өөр хоорондоо хэлэлцэж, гайхам сайхан хайрын шүлгүүдийг нь уншиж сууна. Өнгөрсөн хавар л гэхэд хот тэр чигээрээ түүний бичсэн “Тамгагүй төр” жүжгээр “амьсгалж”, жүжгийн хэсгээс ишлэж байв. Тэр үнэхээр бичиж үлдээсэн бүтээл шигээ уянгын тойрог байж, цаг тооны бичиг, цагаан сүүний үргэлжлэл явсан. Хүний ганц хүү байж, тогтож өгөхгүй их өвдөж, ороодог байсан гэдэг.  Арга барахдаа ээж нь буруу энгэртэй дээл өмсүүлж хүн болгосон тухай хожим өөрөө өгүүлж, ижийгээ ярьж суусныг монголчууд андахгүй байх.  Тэгээд л “Энэ ертөнцөд ирээд өмссөн хамгийн үнэтэй хувцас бол миний баривч. Би үүнээс өөр сайхан хувцас өмсөөгүй” гэж ярьсан байдаг. Ингэж л тэр эцэг уул, эх сүү хоёрынхоо дэргэд өсөж, торниж, Монголын яруу найргийн сүрлэг том уул байсаар буцсан. Тэрээр хүмүүний ертөнцийн ангир уураг, хос уянгыг магтан дуулсан найрагч байж, гашуун өвс, сул асгарсан сувд шиг шүлэг найргаа хэлхсээр байгаад харьсан. Энд тэр буруу, болохгүйг ч хатуухан дуугарч, “Бүлээн нурам”, “Атга нөж”, “Үр могой” зохиолуудаа бичсэн зоригт найрагч.

       Тэр хүний ертөнцөд, ижийтэйгээ наадам үзэж, аавдаа зориулан шүлэг тэрлэж, хүүгээ согтуу явахыг үзэж, ээж, аавтайгаа байхад амьдрал баян байдгийг мэдэрч, Засаг төрд ч захидал бичиж, өөрөө ч төрийн түшээ явж, сайхан хайрын шүлэг бичиж, ханиараа зөндөө гоёж, уул, үүлс, цас бороог ч буулгасан хүмүүн. Үгийн эрэлд гарч, эрлээ олж, чамгүй үгс ховоодож, бүтээлээ хэлхсэн эрхэм. Үнэхээр ч газар, тэнгэрийн хүү, дурдатгал, маргааш хоёрын хэлхээ, дуу нулимс хоёрын голтриг явсан. Намхан уулс шигээ яруу найргийн ертөнцөд иртэй байж, зүс хонгор өдрүүдийг бичсэндээ уярч, бичихийн төлөө эрсээр элээсэн. Тэр хүмүүниЙ цэнхэр дэлхийд, Өнжүүлийн хөх нутагтаа ирсэн хэргээ гаргаад буцсан. Хийх ёстойгоо хийгээд явсан. Өөрийгөө ямагт багаар бодож, их бүтээсээр явсан. Хорвоод анх мэндлэхэд нь аав, ээж нь баярлаж байсан бол өнөөдөр түүнийг энэ орчлонд ирээд явсанд хүн бүхэн баярлаж, мөнхүү санан үгүйлж байна. Үр хүүхдүүд нь бүтээл туурвилыг нь мөнхөд зогсохгүйгээр үргэлжлүүлэхээр, уншигчидтайгаа их найрагч цаг үргэлж уулзаж байх Бавуугийн Лхагвасүрэн санг байгуулж байна. Түүний зарим шүлгээс уншигч танд онцлон хүргэж, хамтдаа их найрагчдаа энэ ертөнцөд ирсэн гэгээн өдрийн мэнд хүргэе.

***

Би

Ижийг минь төрөх гээд ёолоход

Зуун цэцгийн дэлбээ тасарсан ч

Намайг төрөөд чарлахад

Мянган цэцэг цомирлогоо дэлгэжээ

Намайг төрлөө гэж

Дэлхийн жин нэмэгдээгүй ч

Би яахын аргагуй нэмэгдэхүүн

Би газар, тэнгэрийн хүү

Дуртгал маргааш хоёрын хэлхээ

Дуу нулимс хоёрын голтриг

Хоёр туйлыг холбосон уртраг

Төрөх үхэхийн дундах бодгаль

Гэрэл сүүдрийн цогц

Өөрийгөө элээж

Өрөөлийг ирлэж дуусах

Өнжүүлийн цэнхэр билүүний хэлтэрхий

Би

Дороо эргэлдэх өдөр шөнө

Нарыг жилдээ нэг тойрох

Газрын хаан

Намайг тэврэх гэж ярагдсан газрын шархыг

Нар алтан утсаар хөвөрдөхийн цагт

Би хасагдахуун.

***

Боржигоны бор тал

Санаа алдахад

Эхийн сvv тагнайд амтагдаж

Салхины vзvvр залгихад

Агь хоолойд аргасан

Боржигины бор тал минь

Тэргэл саран туулж баралгvй хээр хонодог

Тэнгэрийн хэвтэр буурал тал минь

Таанын цагаан толгойноос єєр

Тайтгаруулах цэцэггvй нvцгэн тал минь

Нандин эрхэмсэг эгэл боргилын туйл

Нар хур царайчилсан газрын саальтай хормой минь

Тэнгэр тийчиж намайг тєрєхєд тал минь

Торго шиг зєєлєн байсан чи

Жаргал зовлон хоёрыг амсаж эдэлж

Чулуун дээр чинь баяр гунигийн нулимс унагахад

Эр хvн шиг нуруутай бай гэсэн шиг

Эргvvлж над руу цацан хатуугаас хатуу байсан чи

Сайран дээр чинь єдєлсєн жигvvртэн тэнгэртээ нєгчихєд

Салхи хєлєглєсєн єд нь чам дээр эргэж буудаг

Ботго нь vхсэн ингэний

Борвио хагартал савирсан цусны туяатай сvvг

Чи л залгиж зовлонг нь хугасалж

Чинэсэн хєхийг нь амирлуулсан

Дээдсийн шарил харваж унасан тэнгэрийн солирыг

Дэлхийн тєвтэй чи л нийлvvлсэн

Чиний шарх

Зvрхний шархнаас хождож анина тал минь

Тугалын бэлчээрээс эхлэн

Тоглоом дэлгэсэндээ чи

Намайг эрх болгосон

Туулсан зуунуудын гашуун сургамжийг

Хэлж зvрхлээгvйдээ чи

Намайг гэнэн болгосон

Газрын нvдэн булгийн чинь

Хад цоолсон догшин цамнаа

Намайг эрэмгий болгосон

Хєрєєний ир шиг алсын намхан уулсын чинь орой

Хєх галын чинь урт улаан дєл

Намайг бадрангуй болгосон

Сайхан чинийг гандах элэгдэх хоёр

Сартай шєнийн чинь чимээнд зангирах цагаан аялгуу

Намайг уяхан болгосон

Нутаг усны минь хаяа єлзийтэй тvмэн

Нуур тойрмын ширхэг чулуу хvртэл

Намайг хvн болгосон

Байдуу мянганы уулсаа дууриан

Толгойд буурал сууж

Багадаа хєхсєн эхийн сvv

Гадагшлахын цагт

Шvлгээ би чам дээрээ

Хvн улуу шиг орхиод

Сvvдрээ дарж унахдаа

Элгий чинь цємлєн шингэнэ

Боржигины бор тал минь.

***

Тооноор буусан наран дээр

Хормой хумин

Торгоны хээ золгуулан

Учрал билэгдэн

Ижий нь

Эцгийн нь дээлийг оёно

Өөдрөг явахыг зөгнөж

Өвдгөөрөө энгэр захыг нь түшинэ

Тоонын шигшиг дуурайлган

Торгон мяндас нар зөв даллана

Үйл бүтэхийн сэтгэл төвлөж

Үүлэн сүүдрийг мартахын цагт

Үр нь мөлхөж босго даван

Үүлгүй тэнгэрээр татуулж босно Гэрийнхээ доод бүслүүрээс дэмнэж

Гишгэж анх үзнэ, үр нь

Хөхөө гэнэт чим хийхэд

Хүүгээ үгүйлж сэрдхийнэ эх нь

- Миний хүү хаа байна гэж

Мэлтэн хөх тэнгэрт дуугаа цацна

Бадрангуй хаан наран үнсэн жаргадаг

Баруун хатавчин тушаа

Бойтогы нь хонх хоржигнон

- Аан гэж хүү нь дуугарна

Амраг эхийн  нь хөх чинэрнэ

Чигчийн чинээ хүүгий нь

Чимээ зуурхан алдарна

Үрээ л гэдэг ижий нь

Үйлэн шаглаа төөрнө

- Миний хүү хаа байна гэж

Мяндас ээрэн дуугаа цацна

Өрхний хоёр оосор үүрээр учирдаг

Өрлөг наран үдэд хажуулдаг

Алтан хоймор тушаа

-Аан гэж хүү нь дуугарна

Ангир ижий нь хөх ивэлнэ

Хуруун чинээн үрийн нь

Хонхны дуу хэсэг алдарна

Зүстэй торгоны хээ хэрэлдэж

Зүүний нь үзүүр бүдгэрнэ

- Миний хүү хаана байна гэж

Мэлмий юугаа дүрлийлгэн дуудна

Тогоотой өрөм дүүрэн саранг дуурайн загсаж хонодог

Тоостын шар наран мэлтэгнэнхэн ургадаг

Зүүн хаяа тушаа

- Аан гэж дуугарангаа

Газрын нар хүү нь

Үүдээр шагайна

Гайхамшгийг үүдэгч эхийн хөхнөөс

Сүү  аяндаа асгарна

Энхрийхэн нялх хүний үр

Эхийнхээ дуунаас уяатай хөлд орно

Налгар цагаан гэрээ тойрсон анхны мөр нь

Нар сарны тэгийг газарт зурна.

***

Хавийн уран эгч нарын оёсон дээлний

Ханцуй суганы ухлаадас нийлүүлж

Эрээн дээл буруу энгэртэй шагласан

Эхийнхээ сэтгэлийг эргэж одоо бодохнээ Эх бүхний хайрыг цуглуулж

"Энхрий" үрдээ өмсгөсөн байж...

Хөх бүхний цагаан сүүгээр

Хөрст дэлхийд аргамжсан байж...

Гантай жилийн сүүл мушгиж төрсөн

Галы нь тойрон мөлхөж өссөн

Ганц хүүгээ гэсэн

Дэндүү их хайраа

Дээлний буруугаар далдалж

Дотоод хойрмойны нь шидээсийг

Дутуу татаж авчээ

Илүү үзэх,нүдний хор

Эвий дэвсэх худалаа хөөрхийгөөс харамлаж

Хайнга юм шиг хандаж

Хайраа бас нуужээ

Хүйсий минь хүртэл төөрүүлж охин гэж

Хүний чихнээс нэрий минь нуужээ.

Үргэчихэв вий! Чигчий үр минь! гэж

Үнсэхээ хүртэл цөөлжээ

Зөв энгэртэй дээлэнд дасахгүй

Зөндөөн юмаа буруу өвөртөлж хаясаан! Би

Далай эх хайрыг чинь буй чигээр нь мэдэрсэн бол

Даанч танхил хүү чинь өөрийгөө ч гэсэн гээх байж...

Далд хайр

Холын ухаан

Дэлхийд намайг тулсан

Цагаан тэнхлэг.

ЯРУУ НАЙРАГЧ Б.ЛХАГВАСҮРЭН БУЮУ ӨНЖҮҮЛИЙН ХӨХ БИЛҮҮНИЙ ХЭЛТЭРХИЙ