Хөгжмийн зохиолч Д.Цэвээнравдангийн аялгуунаас айраг амтагдаж, уртын дуу шуранхайлж, шувууд жиргэж, голын ус хоржигнож, морин төвөргөөн сонсогдож байдаг.

           Аялгууг нь сонсоход алтан өвс ганхсан адуутай намар айлсаж, тэртээд сүүмэлзэх ах, дүү хоёр маргаз уулын өмнүүр монгол эр хүн морьтойгоо давхин өнгөрнө. Харин дэргэдэх нууранд хос хун чуулж, мартагдашгүй хайр санаанд ургана. Эсвэл хаа нэгтээ ханьсахын заяа эгшиглэж, дорно зүгээс цэнхэр аялгуу төрөхөд бүгдээр “Бүүвэй ээж”- ээ дуулна. Ийм л улирал, уул, нуур, хөдөө ахуйгаа мэдэрсэн, хайр, сүү, айраг амтагдсан аялгуу түүнээс төрдөг. Хүний сэтгэлд ойрхон бүхнийг тэр аялгуу эгшигтээ багтааж, буцаагаад сэтгэлд нь буулгаж, хотлуулдаг хөгжмийн зохиолч.  Түүний хэлснээр сайн шүлэг өөрөө аялгуутай төрдөг бол сайн шүлгийн аялгууг мэдэрч, ард түмэнд хүргэнэ гэдэг хөгжмийн зохиолчийн л чадвар болов уу. Ардын жүжигчин С.Батсүх түүнийг "Мөн чанараа бичдэг" гэсэн. Үнэхээр тэр элгэн дээр нь унасан газар шороо, ухаанаа ундаалсан уул нурууд, анир чимээ бүхнийг нь сонордон хөл нүцгэн гүйсэн талаа, эрэг дээр нь суугаад мөрөөдөж байсан гол горхи, нуур усныхаа л ая эгшгийг анирдаж, өөрийн авьяасаар хөвөрдсөн тэр.

Тэгэхээр мөн чанар, хүн чанарыг хүний сэтгэлийн далайд мэлтэлзэн давалгаалтал эгшиглүүлсэн уран бүтээлч тэр мөн билээ.

Тиймдээ л өнөөдөр монголчуудын аманд “Адуутай намар”, “Би Монгол эр хүн”, “Богд хан уул”, “Хоёр маргаз уул”, “Бүстийн цэнхэр нуур”, “Дуут нуур”, “Хар нуур”, “Ойгон сайхан ээж”, “Бүүвэй ээж”, “Нутгийн сайхан бэр”, “Аав минь намайгаа санаа даа”, “Ээж минь”, “Бөхийн гэргийн дуу”, “Сургууль минь” цөм ижил тэнцүү аялагдаж, хэн бүхний сэтгэлийн орон зайд гүн нэвтрэн эгшиглэж буй. Ганцхан жишээ гэхэд л тэр “Ойгон сайхан ээж” дуугаа ээжийгээ санаж, уйлж бичсэн гэдэг. Тэр хэрээрээ ч уйлж сонсогддог. Омогшсон бол омогшиж, оргилсон бол оргилж, уярсан бол уяруулдаг. Тиймдээ ч бидний сэтгэл зүрх, ахуйд ойрхон, хажууд.

Гэнэ гэнэхэн санаа алдаад

Гэнэн хонгор чи минь юмаа...гэхээр хамгийн түрүүнд аялгуу нь санаанд бууж, эрхгүй гэгэлзэнэ. Ингэж л хэний ч баяр, гунигтай ойр аялгуу түүнээс эгшиглэдэг болохоор дуунууд нь бидний хамгийн ойрын өмөг түшиг, анд нөхөр юм. Энэ бол хөгжмийн ид шид, хөгжмийн зохиолчийн мэдэрсэн, цуглуулсан бүхний тайлал болов уу. Тэр өнөөдөр ч сайхан аялгуу зохиох, сэтгэл сэмлэж, бодол ургуулах хөг эгшгийг үлдээхээр төгөлдөр хуурынхаа ард суугаа. Тэрбээр Ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч Б.Дамдинсүрэн, Л.Мөрдорж хэмээх агуу хүмүүсийн шавь нь. Агуу хөгжмийн зохиолч багш нараасаа үг дуулж, бүтээлээ туурвидаг байсан арга барил, ахуй нөхцлөөс нь суралцаж хүмүүжсэн гэдэг. Багш нар нь түүнд  “Миний хүү Монгол уламжлалаа битгий орхиорой. Уламжлалаа гээнэ гэдэг түүхээ мартаж байгаатай адил” гэж захисныг нь үргэлж санаж, бүтээлдээ шингээдэг байна.

-БАЯН ХУУРТАЙ “НӨХӨРЛӨСӨН” БАГА НАС-

       Тэрбээр Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын уугуул бөгөөд сумын кпубын буйдхан тайзнаас баян хуур хөгжим тоглож л эхэлжээ. Багаасаа ардын хөгжимд дуртай ч байж. Ээж нь түүнд дуулдаг авьяасаасаа өгсөн бол аав нь харин хөгжимд дуртай хүүгээ дэмжиж, дагуулж, хөглөсөн байдаг. Тэр энэ тухай “Аав минь намайг хөгжимд сонирхолтой байгааг мэдээд хөгжим авч өгч, өдөрт хоёр аялгуу тоглож сурвал хоёр чихэр өгнө гэдэг байсан. Би ч чихэр идэхийн тулд бас хөгжмөө сайн тоглож сурахын тулд яаж, ийж байгаад л сурдаг байлаа. Аав дараа нь эгчид манделин хөгжим авч өгөхөд нь би эгчээсээ түрүүлээд сурсан” гэж бага нас, хөгжимд ид дурлаж явсан үеэ дурсан ярьсан байдаг.

Түүнийг ийн хөгжмийн увдис эгшиг соронз мэт татан байхуйд ирээдүйн том хөгжмийн зохиолч болно, тэр дундаа ардын түмний аманд аялагдаж, сэтгэлд ойр уран бүтээлийг төрүүлнэ чинээ хэн ч санаагүй байх.

-“ХАВАР”-ААС ЭХЭЛЖ “ХАНЬСАХ ЗАЯА” ДУУГААР ҮРГЭЛЖИЛСЭН НЬ-

              Баян хуур тоглож, багахан хөгжимд оролдож байсан түүний хүсэл мөрөөдөл улам тэлсэн цаг хугацаа нь Улсын багшийн их сургуулийн хөгжмийн ангид орсон нь. 1972 онд Улсын багшийн сургуулийн хоёрдугаар курсийн оюутан байхдаа “Хавар” гэж ая бичиж, түүнийгээ их сургуулийн урлагийн үзлэгийн тайзнаа дуулснаар анхлан уран бүтээлийнхээ шанг татаж, түүнээсээ өөрөө ч ихэд урам авснаас хойш өдгөө 50 жил урлагт хөгжмийн үр тарьсаар иржээ. “Хавар” дуугаараа эхэлж, “Ханьсах заяа” дуугаар үргэлжилж, өөрийн төрөлх нутаг уснаасаа эхлээд л хөврүүлсэн, тэр. 1974 онд сургуулиа төгсөөд тэрбээр Түдэвтэй сумынхаа клубын эрхлэгчээр таван жил ажилласан байдаг. Энэ хугацаа бол түүний уран бүтээлийн оргил үе байх бөгөөд Завханы авьяастнууд нэг дор цуглаж ид бүтээлээ туурвиж байсан үе аж. Энэ үедээ тэр “Дуут нуур”, “Хар нуур”, “Бүүвэй ээж” зэрэг дуунуудынхаа аяыг хийж, Д.Цэвээнравдан гэж бузгай хөгжмийн зохиолч төрж байгаагаа ид харуулж байсан залуу халуу нас нь. Үнэхээр ч тэр л зохиож, түүний л аялгуу эгшиг урсаж байсан цаг хугацаа.

-АНХНЫ ТОГЛОЛТОО ХИЙХЭД ХЭДИЙНЭ ХИТ ХӨГЖМИЙН ЗОХИОЛЧ БОЛСОН БАЙВ-

                      Хөдөө нутгийн хархүү алдарт Ленинградыг зорьсон нь хөгжмийн зохиолчийнхоо хувьд өөрийгөө илүү нээж, задалж, дэлхийн хөгжмийн соёлтой танилцаж, нүд тайлсан он жилүүд. Эхнэр, хүүхдээ орхиод суралцахаар явсан энэ цаг хугацаа түүнд олон ч зүйлийг өгч, аливааг илүү өргөн цар хүрээтэй, тэлж харах том боломж байсан. Ингээд сургуулиа төгсөж ирээд тэр аймгийнхаа төвийн Соёлын ордны дарга, уран сайхны удирдагчаар гурван жил ажиллаж байгаад аймгийнхаа Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд багш, уран сайхны удирдагч, захирал, 2004 оноос Улаанбаатарт Хөгжим бүжгийн коллежид хөгжмийн багш, уран сайхны удирдагчаар ажиллаж байгаад гавьяаныхаа амралтанд гарсан байдаг. Ингэж суралцаж, судалж байх зуурт түүний дуунууд ард түмний сэтгэл зүрхэнд хэдийнэ очиж, түгж, ёстой л даяараа дуулдаг, хаана ч дайралддаг байж. Тэрбээр анхны уран бүтээлийн тоглолтоо 1994 онд хүргэхэд цөм дууг нь мэддэг, хэдийнэ хит хөгжмийн зохиолч болсон байв. Д.Цэвээнравдан гуай ганц дууны аялгуу зохиогоод зогсоогүй. “Жаахан шарга”, “Отгонтэнгэр”-ээс эхлээд хорь гаруй бүтээл түүнд бий. Мөн “Эрүү цагаан болжмор”, “Дуу домгийн далай”, “Сохор хууль” зэрэг арав гаруй дуулалт болон драмын жүжгийг хөгжим бичсэн. 

           Ерөөс ардын өнгө аястай мөртлөө зөөлөн, аргадсан, хүний сэтгэлийг доторхыг алгуурхан уудлах хөгжмийн зохиолч бол тэр.  Агуу хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров гуай түүн шиг дууны хөгжим зохиохыг хүсдэг байсан ч чадаагүйгээ хэлсэн. Үнэхээр уул, ус, аав, ээж, хайрын дуундаа тэр л оройлж яваа. Хөгжмийн зохиолч Д.Цэвээнравдан хөгжмийн зохиолчийн дуунаас бүгдийг нь биш гэхэд огт мэдэхгүй хүн лав байхгүй. Тэр дундаа Завхан даяараа л бүстийн цэнхэр нуураа санаж, хоёр маргазаа дуулж, "Унтаж амар даа, бүүвэй ээж ээ" гэж аяладаг. Энэ бол бидний өссөн орчин, ахуй, харж, гүйж туулсан уул, нурууд, ус горхи. Үүнийг л тэр ая оруулсан юм, эгшиг болгосон юм.  Түүнийг нь бид дуулдаг юм. 

-АРХИТАЙ "НӨХӨРЛӨСӨН" Ч САЙН УРАН БҮТЭЭЛ ТӨРҮҮЛЖ ЧАДСАН-

      Онгирч, дэврэх, аагархаж, омгорхох үе хүн бүрд бий. Тэгвэл тэрбээр тийм л дэврүүн үедээ архитай "нөхөрлөсөн" байдаг. Гэсэн ч нийтийн урлагт сайн уран бүтээл олныг төрүүлж чадсан. Монголын нийтийн дууны урлаг аль үед илүү хөгжилтэй, чанартай сайн бүтээлүүдтэй байсан бэ гэвэл түүний бүтээлүүд дараалан нэрлэгдэх учиртай. Учир нь хүн бүр ам дамжин ардын дуу шиг аяладаг болохоор тэр. Тэрбээр нэгэн ярилцлагадаа "Ерөнхийлөгч асан Н.Багабанди Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн" гэх цолыг өгөхдөө "Төр чамд өгөх цолоо өглөө, чи харин наад хэцүү зүйлээ больчихмоор байгаа юм даа" гэж хэлсэн. Тэр үг надад нэгийг бодуулсан шүү" гэсэн байдаг. Үнэхээр ч хэтрүүлбэл сайхан авьяас бүдгэрч, уран бүтээл төрөхгүй ч байж мэдэх юм.