Гал, усны гашуун зовлонг туулж, ангийнхаа зургаан найзыг Орхон голд үүрд алдчихсан Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын нэгдүгээр арван жилийн 1994 оны 10а ангийнхны гунигт түүхийг уншигч танд хүргэж байна. Тэд бол "Номинталст" хатлагийн дуучин Д.Батсүхийн "Хүсэл" дууны клипний эзэд юм...

1994 оны зун, Хархорин сумын нэгдүгээр сургууль

                 Хархорин сумын нэгдүгээр сургуулийн 10а ангийнхан хэдхэн хоногийн өмнө элсэлтийн шалгалтаа өгч, их сургуулийн хуваарь авчээ. Арван жил үерхэж, нөхөрлөсөн тэд амьдралын сайн сайхан, гэрэлт ирээдүйн тухай ярилцаж, гэгээн бүхнийг мөрөөдөж байхдаа зургаан жилийн дараа буюу 2000 оны долдугаар сарын 11-нд төрөлх сургууль дээрээ уулзахаар тохиролцжээ. Андгай тангараг өргөж, ангийнхаа нөхөдтэй эргэж уулзах урилгаа дурсгалын дэвтэртээ сийрүүлж, “Дасаж ижилдсэн нөхөд минь дандаа өөдрөг яваарай. Дурсан санах үедээ дүрээ нэг хараарай” гээд 27 сурагчийн гэрэл зургийг дурсгалын цомогтоо үүрд хадгалж үлдээжээ. Саяхан л сургуулиа төгсөх хүслээр жигүүрлэж байсан арван найман настнууд үүрнээсээ нисмээргүй ч юм шиг хоргодон, хоргодон явахдаа эргээд уулзах өдрөө хоног тоолж байлаа. Гэхдээ тэдэнд төгсөлтийн баяр, элсэлтийн ерөнхий шалгалтын дараа Орхон голынхоо хөндий рүү ангиараа зугаалах төлөвлөгөө байгаа.

1994 оны долдугаар сарын 5.  

          Даль жигүүрээ дэлгэж, үүрнээсээ нисэх гэж байгаа тэдэнд энэ аялал хамгийн дурсамжтай хийгээд нандин байх нь гарцаагүй. Төгсөх ангид орсноосоо хойш ам уралдан ярьж, төсөөлөн мөрөөдөж, догдлон хүлээсэн долдугаар сарын 5-ны өдөр. Хархорин сумын нэгдүгээр сургуулийн гадаа 11 хүүхэд цуглажээ. Өчигдөрхөн л хамт явна гэж шаагилдаж, хариу захиа илгээж байсан 10а ангийнхны тал нь ирсэнгүй. Сургуулийнхаа гадаа Батаа, Цээгий, Насаа, Оюун, Даваа, Ганзо, Чөдөрөө, Өлзий, Алгир, Ёндон, Ганболд нар үүргэвчээ үүрээд, тогоо, шанага, майхнаа аччихсан зогсож байлаа. Андын халуун сэтгэл, ахиад хэзээ ч уулзах билээ гэсэн хоргодол, ангидаа дахиж суухгүй шүү дээ гэх үнэнч сэтгэл нь тэднийг энд хүргэжээ. Аав, ээжээсээ зөвшөөрөл авч, улсын нийслэлийг зорихоосоо өмнө аялалд гарахдаа тэд эргэж ирэхгүй гэдгээ хэн хэн нь ч мэдсэнгүй.

Хархорин, Орхон гол, Тасархайн бургас

     ...“Даваа андаа майхнаа авсан уу, Ганболдоо, Цээгий хурдлаач ээ” гэх дэврүүн яриа, яаран яаран гүйсэн тэдний зугаалга Хархориноос 20 гаруй км-ийн зайд мэлтэлзэн урсах Орхон голын салаанд үргэлжилнэ. Батаа өдөртөө буцаж гэртээ харина. Аав, ээжтэйгээ цуг Улаанбаатар хот явах байсан ч ангийнхаа найзуудтай хэдхэн цагийг хамт өнгөрүүлэх зөвшөөрөл авч чаджээ. Харин бусад арав нь Орхон голын салаанд оройжин ярьж, шөнөжин дуулаад хононо. Тэд наргиж, дураараа гүйлдэж, өмнөх бүх үеийнхээс илүү баяр хөөртэй байлаа. Айгаад байсан элсэлтийн шалгалтаа өгчихсөн, халшраад байсан их сургуулийнхаа хуваарийг авчихсан, их эрдэмд суралцаж, эх орондоо мэргэжил эзэмших нь тодорхой болсон учраас тэдэнд бодох, санахаас илүү өнөөдрийн жаргалыг мэдрэх нь хамгийн гоё байлаа. Харин Даваа их сургуулийн хуваарь авч чадаагүй, хэсэгтээ сумандаа амьдрах төлөвлөгөөтэй.

        Хархорины тэнгэр цэв цэлмэг, Орхон гол эрэгтээ хашигдаад дөлгөөхөн урсана. Ард олны амардаг арын салаанд асар, майхнаа бариад 11-үүлээ төвхнөлөө. Ая дуу өргөж, анд нөхдөө дурсаж, аймгийн төв, улсын нийслэлд очихоороо хэрхэн уулзахаа ярьж суухдаа хэчнээн жаргалтай байсан гэж санана. Сургуулийн амралтаараа суурингаа зорьж, сумандаа үлдсэн найзуудтайгаа ирэнгүүтээ уулзаж, инээж хөхрөх тухай ч шивнэлдэнэ. Сэтгэл алдарсан охиныхоо тухай сэм сэмхэн дурсаж, санаа алдсаар үдэштэй золголоо. Ганболд, Цээгий хоёр ангийнхаа бүү хэл сургуулийнхаа атаархам хос. Хэдхэн алхмын цаана урсах Орхон голын эрэгт болзож, шувуудын жиргээнд ирээдүйн амьдралаа мөрөөдөн суухтай зэрэгцээд Батаагийн буцах цаг боллоо. Уулзаад салахдаа саначихдаг, уяхан багын найзууд билээ, тэд. Мөнгөн хонхны дуугаар салж одсон ангийнхаа бусад нөхөдтэй эргээд хамт уулзах санал тавьсаар тэр Хархорин руу хөдлөв.

10а ангийнхны эргээд уулзах урилга. 

Үүр цайлаа. 

          Оройжин инээлдэж, од тоолж, цэнхэр тэнгэрийг тольдсон найзуудын амрах цаг болжээ. Авчирсан майхандаа арвуулаа хуваагдаж аваад, эцэс, төгсгөлгүй үргэлжлэх гэнэн, гэгээн яриа бүдгэрсээр захаасаа унтацгаалаа. Тэд маргааш өдөр дундад буцна. Хамгийн сүүлд хөвгүүдийг унтахад Орхоны хөндий сэвшээ салхи ч үгүй бүгчим байлаа. Зуны өглөөний наранд хээрийн цайгаа чанаад, Орхон голдоо өдөржин шумбана гэсэн тэдний хүсэл үүр цүүрээр үгүй болжээ. Хэдхэн цагийн өмнө “Даваа цаашаа болоочээ, Ганзоригоо даараад байгаа юм уу. Өглөө Ганболд, Цээгий цайгаа чанана шүү” гэж ярилцаж, тодоос тод инээж байсан нь сүүлчийнх байжээ. Саяхан л сургуулийн босго алхсан юм сан. Ижий, аавдаа удахгүй хүрээд ирнэ гэсэн юм сан. Намартай уралдаад сургуульдаа явна шүү дээ...

Сэвшээ салхи ч үгүй, өдрийн наранд тунгалгаас тунгалаг урсаж, урьд урьдынхаас илүү намуухан байсан Орхон гол үерлэж эхэлжээ. Хүүхдүүдийн унтаж байсан майхны шалаар ус дүүрч, сандралдан бослоо. Хур ороогүй хэрнээ Орхон гол эргээсээ хальж, өчигдөр өдөрхөн хуурай байсан нэг салаа усаар дүүрч эхэлсэн байна. “Босоорой, босоорой, бушуу явцгаая. Майхнаа хураагаад, ачаагаа аваарай. Алив хурдлаарай” гэхтэй зэрэгцээд хүүхдүүдийн өчигдөр гарсан салаа тохой тохойгоор ус нь нэмэгдэж байлаа. Орхон голын эхээр хоёр өдөр хур оржээ. Уулын ам болгоноос урссан үерийн ус Орхонд цутгаж, гал, усны гашуун зовлон хүүхдүүдийг нөмрөөд авлаа. Хархорины төв ороод хайртай охиндоо захиа бичиж, хашааных нь үүдэнд очиж уулзахаар яарч байсан хүүгийн хүсэл усанд боогдлоо. Өчигдөрхөн “Хурдан ирээрэй, болгоомжтой байгаарай” гэж хэлсэн аав, ээжийнх нь үг чихэнд сонсогдож, халуун дулаан гэр нь нүднийх нь өмнө жирэлзэнэ.

10а ангийн сурагч Д.Оюун, Б.Насанжаргал, О.Даваасүрэн, Б.Алгирмаа

Үхэл, амьдралын заагт 36 цаг усанд тэмцэлдэх эхлэл...

       Холын тэртээгээс урсах Орхон голын эх эргээ хальж, замдаа таарсан болгоныг хуу хамаад мэлтэлзсээр энд хүрчээ. Ердөө хэдхэн цагийн өмнө хэзээ ч хур орохгүй юм шиг байсан хангай дэлхийд аадар цутгаж, шижиртэн байсан Орхон гол дийлдэхгүй мэт догшин гэгч нь давлагаалж, урсана.  Өчигдөр гарсан голын салаа руугаа гүйлдэж очоод, гэртээ харихаар 10-уулаа цувраад орлоо. Ганчөдөр тэргүүтэй хүүхдүүдийг хоёр алхахад бүсэлхийгээр нь татаж байсан ус удалгүй улаан сугаар нь татаад, наашаа ч үгүй, цаашаа ч үгүй болов. Усны түвшин ихсэхээс өмнө эрэгт гарахаар майхнаа хаяад гүйсэн тэдний хүсэл нар мандахад гацаж орхилоо. Сандралдаж, айж, уйлж, аргаа барсан хүүхдүүд зулзаган бургасны мөчир, мөчрөөс нь бариад нэгнээсээ аврал эрнэ. Хэрэв майхан барьсан газартаа байсан бол ингэж их усанд автахгүй л байж дээ. Одоо буцахад оройтсон. Амь аврагдах боломж нь зулзаган бургасны нялх мөчир л байна. Хэдий хэр хугацаанд хэн хэн нь тэсэхээ мэдэхгүй. Орхон голын салаанд орилж, нэгнийгээ яаруулж, яах учраа олохгүй байсаар тэд хэзээ мөдгүй урсах аюулын ирмэгт ч аврал гуйсаар байлаа.

Ганболд найз минь дээ...

       Голын ширүүн урсгалд зогсоо зайгүй цохиулж, нэгнийхээ дууг сонсох нь бүү хэл хажуудаа байгаагаа харах боломжгүйгээр аюулд хучигдаж, ахиж тэсэх эсэхээ ч мэдэхгүй байна. Ямар ч байсан гараа тавьж болохгүй, барьц ахиулаад байх хэрэгтэй. Ингэж байхдаа зулзаган модныхоо нялх мөчрийг хугалчих вий гэхээс бүүр ч их айна. Яах учраа олохгүй, дэмий л цөхрөнгөө бартал уйлж, хашхирч байхад хэн нэгэн “Би удахгүй ээ” гэж хэлээд урсгал дагаад шумбачихлаа. “Хэн бэ” гэж асуухын завдалгүй Цээгий “Ганболдоо яаж байгаа юм бэ” гээд уйлж эхлэх нь тэр. Бүгд л айж, голын уснаас найзынхаа толгойг шоохолзоод гараад ирэхээр нь баярлаж, хэсэг алга болчихоор нь сандралдаж уйлна. Заримдаа түүний шумбаж байгаа зүгийг харагдахгүй болтол нь Орхон давлагааж, бачууруулна. Ингэж явсаар Ганболд тээр доороос гараад ирлээ. Бөөн баяр. “Амь аврагдлаа, одоо удахгүй, зуслангийн айлуудад хэл дуулгаад ирнэ” гэж хөөрцөглөж, тэдний сэтгэл арай дээрдэв. Голын эрэгт гарсан найз нь эргэн эргэн харсаар тэртээд харагдах үнээний зэлийг чиглээд гүйлээ. Ганболд хүнд тусархуу, сайхан сэтгэлтэй, цовоо сэргэлэн хүү байгаа юм. Ангийнх нь бүх л найз түүний энэ зан чанараар бахархдаг, бас хайрладаг. Малынхаа зэлэн дээр бужигналдаж байсан айлын хүмүүс рүү тэртээ холоос “Авраарай, хүүхдүүд хэцүүдлээ. Усанд живлээ, урслаа” гэж голынхоо дуугаар хашхирсаар очлоо. Айлын эзэн уяж байсан морио эмээллээд, хажуу айлын хүмүүстээ хэл дуулгаад давхилаа. Ганц морьтон аварчих юм биш учраас хажуугийн амны айлууд, Хархорины төвөөс тусламж дуудлаа. Хөлтэй нь алхаж, хөлгүй нь мөлхөх нь холгүй явган, нөмгөн яаран яаран хүүхдүүд рүү гүйлдлээ. Аймгийн аврах, хотын төв рүү цахилгаан явууллаа. Хүүхдүүдийн аав, ээж, ах дүү цөмөөрөө айж, сандралдсаар Орхоны эрэгт ирэхэд аминаас ч илүү хайрлаж, эрийн цээнд хүргэсэн хүү, охин нь үхэл, амьдралын заагт тарчилж байв.

        Голын эрэгт ирсэн Ганболд буцаад шумбана гэв. “Хурдан ирээрэй” гэж хэлсэн найзуудынх нь үг, авраарай гэж уйлж, үймэлдэх андуудынх нь царай, яах вэ гэж амь гуйн тэмцэх Цээгийгийн төрх түүнийг байж ядуулна. Голын эрэгт цугласан бүхнийг сөрж, биенээсээ уяа хүлээд, олсоор найзуудыгаа аврахаар болов. Морьтой залууд олсныхоо үзүүрийг нь өгчихөөд, өөрөө сэллээ. Хорьж цагдуулах хүсэл ч түүнд байсангүй, өөр арга зам хайх хугацаа ч байсангүй. Гар нь гялтганаад, толгой нь шоохолзоод урьдын адил сэлээд гарна гэж хүн бүхэн түүнд итгэж, хүлээж байлаа. Ширүүн урсгал, хуй салхийг сөрж сэлсэн Ганболдын бараа хаа нэг үзэгдсээр алга болов. Голын эргээс “Татаач ээ, живлээ шүү дээ” гэж хашхиралдаж байхад Даваа “Сул тавиачээ. Наадах чинь үхлээ шүү дээ” гэж уйлна. Айдас, түгшүүрийн дундуур Ганболд алга болов, эргэж гарч ирсэнгүй. Морьтой залуу хамаг чадлаараа татсан ч хэдийнэ оройтсон байлаа. Голын усанд амь тэмцэлдэх найзууд нь түүнийг үүрд явчихсан гэж бодохгүй байлаа. Хүүхэд л юм болохоор гараад ирэхээр нь амьд гэж итгэлээ. Найзыг нь морин дээр үүрээд Хархорины зүг давхилаа. “Яах гэж оруулав даа” гэж эрэгт байх түмэн олон үймэрлээ. Тэндээс Цээгий чимээгүйхэн мэгшсээр, “Надаас боллоо” гэж бүлтэлзэв. Гэхдээ Ганболдыг эргээд ирнэ гэдэгт итгэсээр л байлаа...

Аврагчид ирсэн ч...

       Баахан техник, онцгойгийн олон аврагч, нисдэг тэрэг ар араасаа ирж байгаа. Сумын холбооныхон хоолойгоо сөөтөл тусламж гуйж, мэдээ дамжуулж байна. Сумаараа шахуу Орхоны эрэгт орилж, тэвдэж, гүйцгээнэ.Түмэн олон хүүхдүүд рүү өөр өөрийнхөө үгийг дайж байхад Орхоны урсгал улам нэмэгдэж, хэнд, юу ч сонсогдохгүй байлаа. Тэнгис далайн хар салхи шиг аюул Орхон голд нүүрлэж, хөгшчүүл нь “Ийм айхтар үерийг энэ насандаа үзсэнгүй” гэж толгой сэгсэрнэ. Сумаараа сүйдлээ, хүүхдүүдийн аав, ээж ч үймэрч, ухаан санаа нь балартана. Арван найман жил алган дээрээ бөмбөрүүлж, амьдралд хөл тавих нь гэж баярлаж, ирээдүйнх нь төлөө залбирч байсан хүү, охин нь харагдах, харагдахгүйн заагт тарчилж байна шүү дээ. Ийм гашуун зовлон байдаг болов уу. Том машинаар аварна гээд голын дээд хэсгээс орлоо. Нэг машин нь голын усанд суучихаад, дээгүүр орсон нэг нь хүүхдүүдийн хажуугаар зогс тусаж зогсох ч үгүй аргал шиг урсаад явчихсан гээд бод... Олон удаагийн аврах ажиллагаа бүтэлгүйтсэн. Өдөржин тэмцэлдсэн, хүлээсэн. Нисдэг тэрэгтэй, унжсан сандалтай аврагч аврахаар болсон ч сэнс нь голын давлагааг хэдэн мянгаар үржүүлээд, аврахаасаа илүү алах шахав. Нүүр, нүдгүй ус шавшаад, хүүхдүүд бүүр ч аюулд оров. Аль л гол усанд сайн гэсэн техник, морь мал бүгдийг гол руу орууллаа. Техникүүд нь живээд, хүмүүс нь туйлдаж байна. Арга ядаад Хархорины хорих ангиас хоёр хоригдлыг авчирсан ч нэгнийх нь шөрмөс татаад, нөгөөх нь хүүхдүүдийн хажуугийн бургаснаас тас зуураад зогслоо.

Үдэш болсон ч аварч чадсангүй...

       Зулзаган бургаснаас зуурсан хоригдол залуу хүүхдүүдийг голын эрэг рүү уяагаар холбох гэж хэсэг үзэв. Даанч өнөөх уяанаас нь бариад авахаар урсгалд цохиулаад, үхэл бүүр ч ойртож байлаа. Ингээд өнөөх залуу эргээд шумбаж нөгөө хоригдлынх нь шөрмөс татаад, хүүхдүүдтэй хамт аврал эрж эхлэв. Гал унтраах ангийн Хишигээ хүүхдүүд рүү шумбасан ч бас л бүтэлгүйтэж, гарынх нь үзүүрээс хальт атгаад алдсан ч ганц хүн аврах боломжгүйг ойлголоо. Үүр цайрч байхад голд хашигдсан хүүхдүүдийг аварч чадалгүй үдэштэй золгож байна. Насаагийн аав Батчулуун гуай “Одоохон аварлаа. Миний хүүхдүүд тайван байгаарай” хэмээн цагаан хоолойгоор зогсолтгүй тэднийг тайвшруулна. Саяхан төрсөн нялх ишигний шилбэ шиг туяхан бургас хүүхдүүдтэй хамт тэссээр л байлаа. Машины гэрлээ тусгаад, цагаан хоолойгоор зогсоо зайгүй хашхирч, хүүхдүүд цөхрөнгөө бартал уйлсаар дахиад үүр цайхыг хүлээхээс өөр сонголтгүй болж байна. 10а ангийнхан тамирдаж, дуу нь ч гарахаа болив. Уг нь бүгдээрээ л Орхон голд сэлж, шумбаж өссөн “жараахайнууд”. Охидоо хаяад сэлчихэж болохгүй, найзуудаа дагуулаад явж чадахгүй, хүн чанар зулгаасаар үдэш болсон нь энэ. Шөнө дөл болсон ч Орхон гол оволзож, урсгалаа татахгүй байна. Нэгнийгээ уяагаар холбож, тайван байхыг сануулж, хажуудах хүүхдээ харж хандахыг хэн нэгэн хэлж, тэд тэссээр л байлаа. “Ёндоон битгий унтаарай, сэрээч ээ” гэж хашхиралдаж, урсгахгүй гэсэн уяагаар улам хүлж, толгойг нь түшив. Амнаас нь цагаан хөөс сахраад, ухаангүй болсон найзынхаа толгойг  усанд норгочихож болохгүй гэж тэд мөн ч их хичээлээ. “Яагаад байгаа юм бэ” гэж хий дэмий хашхирна. Амаар нь л ус орохгүй бол үхэл хол гэж бодсон юм. Хэнийг ч урсгаж болохгүй гэхдээ уяагаа уртасгаж, зулзаган бургаснаасаа дахин дахин зуурна.

Хүүхдүүд эсэн мэнд хонолоо.

       Дахиад үүр цайрч, нарны туяа тэртээгээс туслаа. Голын эрэг дээр “Хүүхдүүд эсэн мэнд хонолоо” гэж баярлалдсан олон нааш, цааш гүйлдэнэ. “Миний хүү тэсээрэй, одоохон аврагчид аварна. Уйлж болохгүй шүү. Найзаасаа сайн бариарай. Өлийн даваагаар машин даваад ирж байна. Гэрэл харж байна уу” гээд энхрий охид руугаа хошуу цорвойх аавынхаа төрхийг харах ч тэнхэлгүй болтлоо тэд туйлджээ. Хэдийгээр нэг ч найзыгаа урсгаагүй хоносон гэлээ хүүхдүүдийн хамаг бие нь усанд хөшөөд, мэдээгүй болсон байв. Хөл, гараа ч мэдрэхээ больж, хэд хэдэн найз нь ухаан алдаж эхэллээ. Уйлалдаж, үймрэлдэж, урсгахгүй шүү гэж л тэмцэж байв. Олон арван аврах оролдлого бүтэлгүйтсэн. Аймгийн төвөөс завьтай аврагчид ирж байгаа мэдээг өглөөнөөс хойш л голын эргээс дуулдсан. Тамираа тасартал, тэнхээгээ барагдтал хүлээсэн ч дахиад орой болж байна. Үхэл гэдгийг ч мэдэхгүй, удахгүй гарчихна гэж итгэж, аврах хүмүүсийг л хүлээж байлаа.

36 цагийн дараа...

        Ёндон найзынх нь уяа тасраад алга болчихсон гунигт мэдээ. Хажуу хавиараа хэчнээн хайсан ч байсангүй. Шивнэлдэж, дуу нь ч гарахгүй байсан хүүхдүүд цурхиртлаа уйлахад эрэгт байгаа хүмүүс үймэлдэнэ. Хэн нь байхгүй болсныг мэдэхгүй, хэчнээн их шаналж байна гэж санана. Ёндонгийн хөгшин аав, ээжийнх нь оронд ээж болсон ганц эгч нь яана даа гэж бодохоос гол зурна. Араас нь Ганзориг, Цэрэндулам, Гөнчөдөр, Өлзийбадрахын амнаас хөөс гараад, амьсгал нь бүүр холдов. Энэ тоолонд эрэг рүү хашхиралдаж, амь тэмцэнэ. Ёндонгийн араас явуулахгүй гэж хамаг чадлаараа тэд үзэцгээлээ. Хархорин руу үүрээд явсан Ганболдын ч сураг тасарлаа. Үндсэндээ зургаан найзынх нь амь үгүй болжээ. Үлдсэн дөрөв нь 36 цаг бургаснаас зуурч, цээжээрээ татсан усан дунд найзуудынхаа толгойг түшсээр...Өчигдөрхөн голын эрэгт ирээдүйгээ төсөөлж, хэн хэнээс илүү жаргалтай байсан Ганболд, Цэрэндулам хоёрын хэн нь ч энэ дэлхийд алга. Цээгий хэчнээн шаналж, Ганболд хэчнээн яарч байлаа даа.

Аврах ажиллагаа.

           Завьтай аврагчид ирлээ. Хоёр завь хийлээд, хүүхдүүд рүү оров. Хэдэн удаагийн аврах ажиллагааг нүднийх нь өмнө бүтэлгүйтсэн учраас хэн нь ч итгэхгүй байлаа. Яах ийхийн зуургүй хүүхдүүдийн хажууд сэлүүрдэж очоод, Насанжаргал, Алгирмаа хоёрыг суулгаад, эхний аврагчид эрэгт гарч ирэв. Араас нь Даваа, Оюун хоёр амьд мэнд гараад ирлээ. “Ахиад хэн бэ" гэж хэлэхийн завдалгүй хүүхдүүдийг ачсан завь тээр хол эрэгт зогсов...

        Олон аав, ээж дээлтэйгээ хатаж, хүүхдүүдийнхээ хөрсөн цогцсыг тэвэрч, хэчнээн уйлж, хэчнээн шаналж байна гэж санана. Амьд үлдсэн дөрвөн найз нь өөрсдийгөө буруутгаж, бусдын харцнаас далдирна. Хэн ч буруутгаагүй хэрнээ найзуудынхаа аав, ээжийг харахаас зүрх нь шимширнэ. Зүүд байсан ч юм шиг 36 цагийн тэмцлийн дараа тэд ийм харуусал дүүрэн, аймшигт мэдээтэй эвлэрэхээс өөр аргагүйд хүрэв. Хүүхдүүдийг авраад дуусахад Орхон гол тохой, тохойгоор татарч байлаа. Олон түмнийг голын эргээс явж амжаагүй байхад үерлээгүй мэт мэлтэлзэж эхэллээ...

31 жилийн дараа.

         Үүрнээсээ нисэх гэж байсан цэл залуухан зургаан залуу Орхон голын үерт амиа алдаж, үлдсэн дөрвөн найз нь сэтгэлийнхээ мухарт хэзээ ч эдгэхгүй шахартай, ар гэрийнхэн нь харамсал, харуусалтай амьдарлаа. Элгэндээ нааж, зулзаган модонд найдаж, зуураад аваад үлдэх юм шиг санасан Ёндон найзынхаа цогцсыг ололгүй 31 жил болжээ. Хэчнээн хайсан ч олдоогүй, Орхон голд үүрд үлдсэн найзыгаа тэд үргэлж дурсдаг. Хэзээ нэгэн цагт олоод, хөрс дэлхийд нь хүний ёсоор шингээнэ гэж итгэсээр байдаг юм билээ.