XXI зуунд хэвлэл мэдээлэл, мэдээллийн хэрэгслийн нийгэмд үзүүлэх нөлөө асар их болсон. “Найман настай балчраас наян настай буурал хүртэл” тодорхой хэмжээнд мэдээллийн урсгалд дунд орж, мэдээллийн хэрэгслийн нөлөөнд автаж байдаг. Жишээлбэл, Калифорни-Сан-Диегогийн их сургуулийн эрдэмтдийн хийсэн судалгаагаар өнөө цагт хүн өдөрт 34GB-тай дүйх хэмжээний мэдээ, мэдээлэлд авдаг болохыг онцолжээ. Тодруулбал, хүн өдөрт дунджаар 105 мянган үг, секундэд 23 үгийг гар утас, интернэт, цахим шуудан, телевиз, радио, сонин, ном, зар сурталчилгааны самбар, аман яриа зэргээс дамжуулан хүлээн авдаг бөгөөд үүн дээр зураг, тоглоом зэргийг нэмбэл өдөрт 34GB мэдээлэл болох гэнэ.

                             Манай орны хувьд 3.5 сая хүн амтай. Үндэсний статистикийн хорооны тайланд дурдсанаар Монгол Улс 2023 оны байдлаар 4.3 сая цахим хэрэглэгч, 2.6 сая интернэт хэрэглэгчтэй. Өөрөөр хэлбэл, хүн амын талаас илүү хувь нь цахим сүлжээнээс мэдээ, мэдээлэл хүлээн авдаг. Гэсэн ч мэдээллийн технологи хөгжихийн хэрээр “Сайныг дагаж саар” гэдэг шиг худал мэдээлэл олширч, энэ төрлийн худал, хуурамч мэдээллийг иргэд, олон нийтэд сурталчлах, итгүүлэх зорилготой “тролл арми” дэлгэрснээр иргэд тэр их мэдээлэлд дунд үнэн, худлыг хэрхэн ялгаж, салгах тал дээр асуудалтай байдаг болжээ. Нөгөөтээгүүр иргэд, олон нийт, цахим сүлжээ хэрэглэгчдийн мэдээллийн боловсрол дутмаг, мэдээллийн эх үүсвэр, эх сурвалжаа нягталж, шалгадаггүйгээс улбаатай гэсэн асуудал яригдах болсон. Тэгвэл үүнтэй холбоотойгоор иргэдийн мэдэх эрхэнд холбоотой мэдээллийн боловсрол болон цахим хэрэглэгч хэрхэн өөрөө баримтаа нягталж, fact-check тухай зөвлөмжийг хүргэж байна.

-МЭДЭЭЛЛИЙН БОЛОВСРОЛ ГЭЖ ЮУ ВЭ: ЯАГААД ЧУХАЛ ВЭ-

НҮБ-аас хэвлэл мэдээлэл, мэдээллийн боловсролыг “Унших+Ойлгох+Нухацтай бодох=Мэдээллийн боловсрол” хэмээн тодорхойлсон байдаг. Хүн хэлд ороод бусадтай ярьж, хөлд ороод орчлон ертөнцтэй анх танилцдаг шиг мэдээллийн боловсрол ч технологийн үсрэнгүй хөгжилтэй өнөө цагт иргэд, олон нийтийн мэдээллээ хүлээн авах үндэс суурь болж байна. Нөгөөтээгүүр дээр дурдсанчлан өдөрт хүлээн авах 34GB-тай тэнцэх хэмжээний мэдээлэлдээ дүгнэлт хийж, аль нь зөв, буруу болохыг ялгаж, өөрт хэрэгцээтэй мэдээллээ үнэн, бодитоор хүлээн авахыг ч мэдээллийн боловсрол гэж хэлж болно. Мөн олон улсын судлаач, шинжээчдийн үздэгээр мэдээллийн боловсрол нь,

• Шүүмжлэлтэйгээр бодож сурна. Энэ нь аливаа мэдээллийг уншчихаад дүгнэж, өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлэх чадвар,
• Мэдээллийн ухаалаг хэрэглэгч болно. Энэ нь найдвартай эх сурвалжийн, үнэн зөв мэдээлэл мөн эсэхийг тодорхойлох чадвар,
• Үзэл бодлыг таньж сурна. Энэ нь зохиогчийн хэлэх гэсэн санааг ойлгож, таних,
• Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг хариуцлагажуулна. Иргэд дээрх чадваруудыг эзэмшсэнээр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд улам чанаржиж, тоо нь цөөрч, гаргаж буй мэдээндээ хариуцлагатай ханддаг болох,
• Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн үүргийг тодорхойлно. Тухайн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл яг аль чиглэлээр дагнан мэдээ бэлтгэж, иргэдэд хүргэж байгааг ойлгох чухал ач холбогдолтой гэж тодорхойлсон нь бий.

                             Тэгэхээр мэдээллийн боловсрол цахим сүлжээнд өдөрт хэдэн сая, тэрбумаараа эргэлдэж, компьютерийн бүтэн өдөр ажиллуулах хүчтэй дата хэмжээ буюу нэг хүнд ногдох 34GB мэдээллээсээ үнэн, зөвийг ялгаж, салгах, цаашлаад, мэдээллийн анхдагч хэрэгцээгээ эх үүсвэрээс нь авч мэдээллийн технологиор өөрийг хэрэгцээг төвөггүй хангах чадвар болж хувирна. Хүн бичиг, үсэг тайлагдаж, соёл, технологид суралцсанаар өнөөгийн нийгэмд амьдрах чадвартай “төлөвшсөн” хүн болно гэдэг яриатай адилаар хүн бүр суурь мэдээллийн боловсрол авч чадвал мэдээллийн технологийн шинэ эриний жинхэнэ “гол тоглогч”-д байх ч боломжтой юм. Нөгөөтээгүүр цахим технологи үрсэнгүй хөгжиж, мэдээллийн хэрэгсэл, технологи өдөрт хэдэн арав, хэдэн зуугаар шинэ төрөн гарч ирж буй энэ цагт зарим уншигч мэдээллийн боловсрол дутмаг, баримтаа нягталж, эх сурвалжийг шалгаж чаддаггүйгээс худал мэдээлэлд итгэх, энэ төрлийн мэдээллийг түгээх тохиолдол цөөнгүй гарч байгаа гэнэ. Үүнтэй холбоотойгоор уншигчдын “шүдний өвчин” болж буй худал мэдээллийг хэрхэн өөрөө шалгаж, баримтын fact-check хийх сонирхолтой аргаас хуваалцъя.

-ХЭРХЭН МЭДЭЭЛЛЭЭ ШАЛГАЖ, БАРИМТЫН FACT-CHECK ХИЙХ ВЭ-

Худал мэдээлэл цахим сүлжээ үсрэнгүй хөгжсөн дижитал эринд улам хүчирхэгжжээ. Тухайлбал, дэлхий даяар нийт таван тэрбум гаруй цахим хэрэглэгчтэй өнөө цагт худал, зорилтот мэдээллийг нийгмийн сүлжээнд шууд хуваалцах замаар болон тролл армийн дэмжлэгтэйгээр илүү олон хүнд түгээх боломжтой болсон. Харин 2.6 сая интернэт хэрэглэгчтэй манай оронд судлаачдын хийсэн судалгаагаар дийлэнх иргэдийн ашигладаг “Facebook”, “Twitter”, “Instagram” зэрэг олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр нэр, зураг нь тодорхойгүй хуурамч хаягаас ихэвчлэн худал мэдээлэл түгээдэг байна. Жишээлбэл, худал мэдээллийг цахим сүлжээн дэх хуурамч хаягаар түгээж, тролл ажиллагаагаар олон дагагчтай группууд руу хуваалцаж, улмаар олны танил болсон хүмүүс, олон дагагчтай пэйж хуудсууд оруулж эхэлснээр худал мэдээлэл хурдан тардаг аж. Ташрамд дурдахад, энэ төрлийн худал мэдээллийг олон нийтийн үзэл бодлыг өөрчлөх, дэмжлэг авах, олон нийтээс хамааралтай чухал шийдвэр өөрчлүүлэх, нэг мэдээллийг нөгөөгөөр дарах зэрэг зорилгоор ашигладаг гэнэ. Худал мэдээллийн цар хүрээ жил ирэх тусам өсөн нэмэгдэж буйтай зэрэгцэн мэдээллийг нягталж, шалгах шинэ боломжууд гарч ирсээр байна. Тухайлбал, хувь хүн цахим сүлжээнд түгж буй мэдээлэлд өөрийн зүгээс баримтыг шалгалт хийх боломжтой болсон бөгөөд хэд хэдэн арга замаар баримт, мэдээллийг шалгах боломжтой. Жишээ нь,

• Цахим сүлжээнд түгж буй мэдээллийг хэрхэн, ямар бүтцээр түгээж байгаа шинжлэх,
• Мэдээллийн оролцооны бүтцээр анхдагч эх үүсвэрийг судалж, анхдагч эх үүсвэрээс мэдээллийг баталгаажуулах зэргээр

                             Цахим сайтаар түгж буй мэдээллийг түгээгч вебсайтыг WHOIS, OSSINT, CrowdTangle, Tweetdeck зэрэг сайтаар шалгаж, эзэмшигч хувь хүн, байгууллагын нэр, хаяг, холбогдох дугаар, мэйл зэргийг олох. Мөн мэдээллийн анхдагч эх үүсвэрийн мэдээллийг бүртгэл мэдээллийн OpenDataLab, Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан 1212, Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем Legalinfo зэрэг төрийн мэдээллийн сангаас хүлээн авах боломжтой. Түүнчлэн баримт, мэдээллийг шалгадаг хараат бус байгууллагад хандан мэдээллээ нягтлуулах боломжтой бөгөөд Монгол Улсад энэ чиглэлээр “Монголын баримт шалгах төв”, “Fact Check Mongolia” гэсэн хоёр байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байгаа.

“ХЭРСҮҮ УНШИГЧ БАЙЯ”

Олон улсын сэтгүүлчдийн холбоонд бүртгэлтэй 200 орчим хэвлэл мэдээллийн байгууллага, 600 мянга гаруй сэтгүүлч байдаг. Харин тус холбоонд бүртгүүлээгүй өөр хэдэн арван мянган сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл дэлхий даяар үйл ажиллагаа явуулж байгаа гэх албан бус мэдээлэл бий. Цахим хэрэглээ дэлгэрч, дижитал орчин хурдтай хөгжсөөр байгаа өнөөгийн нийгэмд дээр дурдсан мэдээ, мэдээлэл бэлтгэх хүргэх “үүрэгтэй” мэргэжлийн сэтгүүлч, хэвлэн нийтлэгчид ч зарим тохиолдолд худал, зорилтот мэдээлэлд дарагдах болсныг нуух юун. “Худал мэдээлэл үнэн бодит мэдээллээс зургаа дахин хурдан тархдаг” гэх цуу үг ч бий. Үүнтэй адил үнэний дуу хоолой болж, бодит мэдээллийг иргэд, олон нийтэд хүлээх “үүрэг” өөртөө үүрсэн сэтгүүлч, хэвлэн нийтлэгчдийн мэдээлэл хүрэх эзэндээ хүрэхээс ч өмнө худал мэдээлэл хуурамч хаяг, тролл ажиллагаагаар хэдийнэ нөгөө эзэнд нь хүрчихдэг болжээ.

                             Тийм ч учраас худал, хуурамч, ташаа мэдээллийг таних, тараан түгээхгүй байхад зөвхөн хэвлэн нийтлэгчид, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээс гадна иргэд, олон нийт ч өөр өөрийн гэсэн тодорхой “хариуцлага” хүлээх шаардлага гарч байна. Өдөрт хэдэн сая, тэрбумаараа “нүүргэлэх” мэдээллийн “шуурга”-нд мэнд гарах эсэх нь уншигчийн мэдээлэлдээ хэр анхаарал хандуулдаг, мэдээллээ шалгаж, нягталж, өөрт хэрэгцээтэй мэдээллийг авч чаддаг эсэхээс хамаарах болсон. Тиймээс уншигч бүр өөрт хэрэгцээт мэдээллээ авахын тулд анхааралтай байж, өрөөлийн ч эрхийг зөрчихгүйн тулд, мэдээллээ нягталж, баримтаа нягталдаг ХЭРСҮҮ УНШИГЧ байхгүй л болохгүй “мэдээллийн шуурга”-н дунд яваагаа ухамсарлахгүй л бол болохгүй цаг үе иржээ…