Саяхан орсны цасны дараа өвс, тэжээлийн үнэ огцом өсжээ. Сандарсан малчид банкнаас зээл гаргуулан өндөр үнээр өвс худалдан авч байна. Яг өдийд хот, хөдөөгийнхөн өвлийн идшээ бэлдэж, мал, махны эрэлд гардаг. Малчид ч ялгаагүй малынхаа махыг боломжийн үнээр борлуулахын хажуугаар арьс, ширийг нь ченж нарт тушаана. Тушаасан түүхий эдийнхээ хэмжээнээс хамаарч урамшуулал авдаг. Энэ нь цаашлаад арьс шир боловсруулах томоохон үйлдвэр, гадаад, дотоодын зах зээлд нийлүүлэгдэж, хэрэгцээт бараа бүтээгдэхүүний чухал түүхий эд болдог билээ. Тиймдээ ч монголчууд эрт дээр үеэс эхлэн мал, амьтны  гаралтай түүхий эд болох арьс, ширийг өөрсдөө гар аргаар боловсруулж, гутал, хувцас, малгай, дах, дэгтий  хийхээс гадна ахуйн зориулалтаар боловсруулж чөдөр, ногт, бугуйл зэрэг мал аж ахуйн тоног хэрэгсэл, ахуйн бусад эд зүйл хийж ирсэн маш баялаг туршлагатай ард түмэн. Харин жилийн жилд малын гаралтай түүхий эдийн үнийн өсөлт, бууралт иргэдийн гол асуудал болоод байна. Тиймээс бид малын түүхий эдийн үнэ ханшийн талаар сурвалжилга бэлтгэлээ.

Иргэдийн хамгийн ихээр төвлөрч, малын гаралтай түүхий эд, мах махан бүтээгдэхүүний худалдаа явагддаг газар бол Эмээлт зах. Өвлийн улиралд ченж нарын худалдаж авсан хөлдүү арьс, шир хашаанд овоорч, өдөр бүр малчид тасралтгүй малын түүхий эд зөөнө. Түүнийгээ ченж нарт боломжийн үнээр борлуулчихвал малчдын амьжиргаанд хамгийн чухал нөлөө үзүүлдэг аж. Тэгвэл бид “Эмээлт” зах дээрх байнгын малын түүхий эд худалдаж авдаг ченжээс арьс, ширний үнийн талаар тодрууллаа. Тэрбээр “Эмээлтээс амьжиргаагаа залгуулж байгаа олон хүн бий. Энэ жилийн хувьд ямааны арьсны үнэ буурах төлөвтэй байна. Өмнөх жил ямааны арьс 23-24 мянган төгрөгийн үнэтэй байсан. Харин энэ жил ямааны арьс 26-28 мянга, хонины арьс хөлдөж амжихгүй байгаа учраас одоохондоо худалдаж авах боломжгүй байна. Би өөрийн худалдаж авсан арьсаа үйлдвэрүүдэд нийлүүлдэг. Үйлдвэрүүд арьсаа боловсруулаад цаашаа Орос, Хятад, Турк руу нийлүүлдэг. Үйлдвэрүүдэд арьсаа нийлүүлэхдээ сайндаа мянган төгрөг нэмж зардаг. Мөн биднээс Хятад хүмүүс ихэнхдээ арьс худалдаж авдаг. Хятадууд арьсны үнэ ханшаас шалтгаалаад 1000-1500 төгрөг нэмж биднээс худалдан авдаг” гэлээ. Энэ жил зуд болох эрсдэлтэй байгаа учир малчид малаа борлуулж, түүнээсээ авч болох ашиг орлогыг алдагдалгүй хүртэхийг хичээж байгаа гэнэ.

            Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд Х.Болорчулуун өвөлжилтийн бэлтгэл ажлын талаар мэдээлэл хийсэн. Тэрбээр “ Улсын хэмжээнд малчдын түвшинд 1.2 сая тонн хадлан, 21.6 мянган тонн сүрэл, 18 мянган тонн ногоон тэжээл бэлтгэж, өвс, тэжээлийн бэлтгэл 92.3 хувийн гүйцэтгэлтэй байна. Энэ онд 69 сая тоо толгой мал өвөлжинө” гэсэн юм.

Мөн “Эмээлт” зах дээр түүхий эд худалдан авч, нийлүүлдэг болоод удаагүй байгаа Ченжээс арьс ширний үнийн талаар тодрууллаа. Тэрбээр саяхан өөрийн гэсэн худалдан авах цэг байгуулж, голлон бод малын арьс шир худалдаж аваад байгаа аж. “Манайх  малын түүхий эд авдаг, амьдрах гээд ядаж байгаа жижиг газар. Хөдөөгийнхөн жижиг газар арьсаа худалдахаа байсан. Учир нь манайх шиг жижиг газрууд НӨАТ-ын баримт өгч чаддаггүй. Харин томоохон арьс, шир авдаг газар болон ченжүүд НӨАТ-ын баримт өгдөг болсон байна лээ. Гэхдээ бид байнгын малын гаралтай түүхий эд худалдан авч, цаашлаад үйлдвэрүүдэд нийлүүлдэг болсон. Бид үхрийн ширийг 5-25 мянга, сарлагийн шир 20000 мянган төгрөгөөр худалдан авч байгаа бол адууны арьсаа 25 мянган төгрөг гэсэн үнэтэй худалдан авч байна. Үхэр, адууны ширний үнэ хэвэндээ байгаа. Энэ жил зуд болох шинжтэй байгаа болохоор малчид малаа зарах нь ихэссэн” гэв. 

Энэ жилийн хувьд арьс, ширний үнэ өмнөх зүйлээс буурчээ. Малчид арьс, шир зарж, өвс тэжээл авдаг. Гэвч энэ жилийн авс, тэжээл авахад арьс ширний үнэ хаанаа ч хүрэхгүй аж.

Ямааны арьс- 26.000-28.000 төгрөг

Ямааны өлөн- 500 төгрөг

Хонины ноос- 1200 төгрөг

Хонины өлөн - 3500 төгрөг

Үхрийн шир- 5000 төгрөг

Адууны шир сүүлтэй-13.000 төгрөг

Адууны сүүл ширхэг нь- 13.000 төгрөг

Адууны дэл 1 кг - 3500 төгрөг

Адууны сүүл 1 кг нь-20.000 төгрөг

Адууны цагаан шир- 50.000 төгрөг

Сарлагийн шир сүүлтэй -22.000 төгрөг

Сарлагийн сүүл-22.000 төгрөг

Бухын шир-25.000 төгрөг

Тэмээний ноос-12.000 төгрөг

Тэмээний шир- 8000 төгрөг