Мөнгөний машины сархийх чимээ, самбарт дурайх үнийн ханш, боодол мөнгө, доллар, төгрөг солилцох хүмүүс. Энэ бол валют арилжааны “Найман шарга” зах. Цар тахлын улмаас хил гааль хаагдсанаар өнгөрсөн хугацаанд валют арилжааны энэ зах нам гүм байсан ч өдгөө сургууль, цэцэрлэг, аж ахуй нэгжийн үйл ажиллагаа сэргэснээр "амь" оржээ. Ингээд валютын арилжаа буюу “Найман шарга” захын нэг өдрийг сурвалжилснаа хүргэж байна.

-ВАЛЮТЫН ҮНЭ ӨМНӨХ ЖИЛЭЭС ӨССӨН БАЙНА-

            Эхлээд тус захын валютын үнэ ханштай танилцлаа. Арилжааны цэг бүрд валютийн ханштай самбар байрлана.

     Тус захад, ам.долларын авах үнэ 2850, зарах нь 2852, евро авах үнэ 3300, зарах нь 3308, юань авах үнэ 442, зарах нь 443 , фунт авах нь 3800, худалдах нь 3890 , рубль авах нь 3930 , зарах нь 3960 төгрөгийн үнэтэй байв.

Энэ нь өмнөх оноос 100-200 төгрөгөөр өссөн үзүүлэлт юм.  Өөрөөр хэлбэл, өнгөрсөн оны нэгдүгээр сард доллар 2744, евро 3046, юань 3096, фунт нь 3586 төгрөгтэй тэнцэх ханштай байжээ. Үнэ өссөн шалтгааныг ченж  Г.Мөнхбаяраас тодруулахад “Валютын үнэ жилийн хугацаанд тогтвортой байж байгаад өнгөрсөн хавраас өссөн. Гэхдээ одоо л огцом өссөн мэт харагдаж байгаа боловч цар тахал гарахаас өмнө ч юань, доллар, евро өсөж л байсан. Нэмэгдсэн гэвэл 8-40 төгрөгийн л илүү. Ер нь валютын ханш эрэлтээс шалтгаалан өсдөг. Өөрөөр хэлбэл, гадаад худалдаа эрхлэхэд эрэлт өсөж, үүнээс улбаалан үнэ нэмэгддэг. Хил хаалттай үед юанийн үнэ 391 төгрөг байсан. Харин хил нээгдэж, аж ахуй нэгжүүд үйл ажиллагаагаа нээснээр эрэлт нэмэгдсэн. Ялангуяа  сургууль, цэцэрлэг нээгдэж, зах, худалдааны төвүүд бараа материалаа татсан нь эрэлтийг нэмэгдүүлж, валют өсөхөд нөлөөлдөг. Мөн гадаад руу сургуульд явах оюутан, залуус, гаднаас машин тэрэг, бараа материал авч байгаа хүмүүс ихэссэнээр валютын үнэ өсдөг” гэлээ.

        Тус захыг хэсэг зуурт ажиглахад, эндэхийн ченж нар тун завгүй байх аж. Орж гарсан хүмүүсээс “Хэдэн төгрөг солиулах вэ” гэж байнга "тоть" шиг асууна. Их мөнгө эргэлдэж байдаг учраас тооны машин, толгой хоёроо их л завгүй ажиллуулцгаана. Мөн урт гартнууд энд бишгүй бий тул лангуунаасаа хором ч холдохгүй. Бид цааш явж ченж Ж.Галбаяртай уулзлаа. Тэрбээр “Юанийн үнэ өссөн гэхэд өрөөсгөл л дөө. Хөл хорионы үеэр хил хаагдаж, аргагүйн эрхэнд нэг хэсэг 8-9 төгрөгөөр буурсан. Мэдээж хил нээсэн, худалдаа наймаа хэвийн явагдаж эхэлмэгц буцаад өссөн. Гэхдээ цар тахал гарахаас өмнөх үеийнхээ хуучин хэмжээнд л хүрсэн. Түүнээс гэнэт огцом өсөөд байгаа зүйлгүй. Зарим хүмүүс гэнэт л огцом өссөн мэтээр ойлгож байна” гэж ярилаа. Валютын ханш өссөн байдлыг ченжүүд цөм л ийн тайлбарлах аж.

-ДАХИАД Л ӨСЖЭЭ-

         Үргэлжлүүлэн иргэд хэрхэн валют солиулж буйг сонирхов. Нэгэн эмэгтэй цүнхнээсээ боодол мөнгө гаргаж ирснээ “12 сая төгрөг доллараар солиулая” гэх нь тэр. Гэтэл худалдагч тооны машин дээр хэдхэн товшоод л 4207 ам.доллар гээд, түүнд өгөв. Өнөө эмэгтэй “Дахиад л өсчихөө юү” гэсээр мөнгөө аваад цүнхлэв. Түүнтэй цөөн хором ярилцахад “Хүү маань АНУ-д сурахаар явснаас хойш гурван жил төлбөрийг нь шилжүүлж байна. Би байнга энд ирж мөнгө солиулдаг. Долларын үнэ жил бүр л өсөх юм.  Анх 2019 онд нэг ам.доллар 2600 төгрөг байсан бол өнгөрсөн жил 2744 төгрөгөөр зарж байсан. Энэ жил 2852 төгрөг болжээ. Энэ байдал үр хүүхдээ сургах гэж “мачийж” байгаа ядарсан бидэнд л хүнд байгаа юм. Одоо ч тэгээд хаана хаанаа хэцүү дээ” гэв. Ийнхүү  үүгээр ирэх хүмүүс  ченжүүдтэй ихэвчлэн валютын үнэ өссөн, буурсан яриа өрнүүлэхээс гадна “Дахиад л өсжээ” гэсэн царай гаргах аж.

- ВАЛЮТЫН ҮНЭ ЭРЭЛТ, ХҮЛЭЭЛТЭЭС ШАЛТГААЛАН ӨСДӨГ-

           Үргэлжлүүлэн бид валютын үнийн нөхцөл байдал, эрэлтийн бодит мэдээллийг авахаар Монгол банкийг зорилоо. Монгол банк нь банкуудын арилжааны дундаж ханшийг тооцохоос гадна банк бус санхүүгийн байгууллага үнийн хэт хөөрөгдөл үүсгэх, дураар үнэ нэмсэн тохиолдолд оролцдог газар юм. Ингээд тус байгууллагын хэвлэл мэдээллийн ажилтнаас үнийн нөхцөл байдлыг асуухад “Валютын үнэ хэлбэлздэг. Одоо арилжааны банкууд борлуулж байгаа үнэ бол сүүлийн нэг жилийн хугацаанд тогтвортой байгаа. Эрэлт, хүлээлтээс шалтгаалж үнийн өсөлт шалтгаална. Тухайлбал, Японоос машин худалдан авах гэж буй иргэн Бат ойрын хугацаанд ам. долларын ханш буурч, төгрөгийн ханш чангарна гэж бодож байгаа бол гадагшаа төлөх талаа худалдан авахгүй. Энэ бол хүлээлт. Эрэлт бол иргэд, аж ахуй нэгжийн орлого өссөнөөр тэдгээрийн худалдан авах чадвар нэмэгдэж тэр хэрээр дотоод болон гадаадын бараа үйлчилгээг худалдан авах эрэлт нэмэгдэнэ. Валютын ханшийг албан ёсоор тогтоох газар байхгүй” гэсэн юм.

Д.БЯМБАСҮРЭН