-Үхрийн цул мах нэг килограмм нь 14-18 мянган төгрөгийн үнэтэй байна-

      Наранд хайлж, гялайсан тослог хар замаар түрдэг тэрэг дээр гулууз мах ачсан, цэнхэр хормогчтой шалмаг залуус “Гаднын хүн орохыг хориглоно” гэсэн бичигтэй мах эвдэх хэсэг рүү орж, гарна. Урин дулаан цаг учир хонь, ямааны гулууз мах өөх суусан харагдав. Махны худалдааны томоохон төв болох “Хүчит шонхор” буюу олны нэрлэж заншсанаар Дэнжийн мянга захад махны үнэ ханш хэдтэй байгааг сурвалжлахаар ирсэн нь энэ.  Тус зах дээр хөдөө орон нутгаас ирсэн малын махыг ченжүүд дамлан худалддаг. Махны төвлөрсөн цэг болсон энэ захаас иргэд төдийгүй аж ахуйн нэгж, худалдааны төвүүд дайвар болон мах, махан бүтээгдэхүүнээ базаадаг билээ.

         Захын зүүн жигүүрт байрлах бог малын махны тасагт цэнхэр халаадтай худалдагч нар “Хонины шинэ мах байна шүү, хямдруулаад авч болно. Нэг килограмм (кг) нь 13 мянгатай байгаа. 12500-д авбал ав” хэмээн өндөлзөн угтав. Энд хонины цул мах нэг кг нь 12500, ястай бол 11500, ямааны мах цул нь 11500 мянган төгрөгөөр тус тус зарагдаж байна. Мөн хонины гулууз махыг яснаас нь салгаж, цул болгож бүхлээр нь зарах бөгөөд нэг кг нь 12300 гэнэ. Нийт жин нь дунджаар 18 кг болдог аж. Ингээд бодвол Хонины цул бүтэн мах 221400 мянган төгрөг болох нь. Махны худалдагч “Мөнгөндөө тааруулаад авч болно шүү дээ. Дундуур нь хуваагаад өгдөг юм. Энэ хавраас хойш махны үнэ ийм байна” гэв. Лангуу тус бүрт нь үнэ нь өөр байх бөгөөд зарим лангуун дээр хонины ястай мах нэг килограмм нь 12500 төгрөгөөр зарагдаж байв. Махны худалдаачид махаа өглөөгүүр өндөр үнээр зарж, үдээс хойш үнээ бууруулдаг байна. Түүнчлэн тухайн өдрийн ханш махны нийлүүлэлт болон ченж нарын тогтоосон үнээс хамааран өөрчлөгддөг аж.

“Иргэд 10 кг мах авдаг байсан бол таван килограммыг авдаг болсон”

Жижиглэнгийн махны нэгэн худалдагчаас махны нийлүүлэлт болон борлуулалт хэр байгаа талаар асуухад “Жилээс жилд л иргэдийн худалдан авах чадвар муудаж байна. Өнөөдөр 200 гаруй кг мах зарах гээд гүйцэхгүй нь бололтой. Иргэд 10 кг мах авдаг байсан бол таван килограммыг авдаг болсон” гэв. Өөр нэг худалдагч “Энэ жил урт хугацаанд хөл хориотой байсан ч махны нийлүүлэлт сайн байна. Харин иргэд хэрэглээгээ орлого мөнгөнө бага байгаагаасаа болоод хэрэглээгээ танасан. Худалдан авах чадвар нь муудаж, 10 килограмм махаар 10 хонодог байсан бол одоо 20 хонодог болсноос ялгаагүй байна” гэсэн юм.

“Үхрийн мах килограмм нь 15-16 мянгатай байсан. Харин ч үнэ нь буучихаад байна” гэв

         Харин тус захын баруун жигүүрт байрлах бод малын махны тасагт үхрийн мах төрлөөсөө хамаараад нэг кг нь 14-18 мянга, тэмээний мах 11500, адууны мах 14 мянган төгрөгөөр зарагдаж байлаа. Мөн л лангуу тус бүрд төрлөөсөө хамаараад өөр өөр үнэтэй байх аж. Жижиг үхрийн гуяны мах нэг кг нь 14000, нас бие гүйцсэн үхрийнх бол 16500, хаа нь 15500 төгрөг гэнэ. Махны худалдагч эмэгтэй “Үхрийн мах 15-16 мянгатай байсан. Харин ч өнөөдрөөс бууж эхлээд байна. Энэ хаваржин л ийм үнээр зарагдсан шүү дээ” гэж ярингаа хутгаа ирлэнэ. Тус захад үхрийн мах хамгийн багадаа 13500 төгрөгөөр худалдаалагдаж байв. Холбогдох байгууллагаас өнгөрсөн хугацаанд мах болон өргөн хэрэглэний бараа бүтээгдэхүүний үнийг хөөрөгдүүлэхгүйн тулд тодорхой арга хэмжээ авч ажилласан. Гэвч цар тахлаас болж иргэдийн хэтэвч нимгэрээд байгаа энэ үед махны үнэ ингэж өснө гэдэг хүндхэн даваа.

Л.ЭРДЭНЭБАЯР: “Нарантуул-2 захад хонины гулууз мах нэг кг нь 10 мянга гэж байгаа бол Хүчит шонхорт 10500-гаар зарагдаж байна”

      “Хүчит шонхор” захад мах худалдан авахаар сонирхож буй 40 гаруй насны эрэгтэйгээс үнэ ханш хэр боломжийн байгааг тодрууллаа. Тэрбээр Чингэлтэй дүүргийн 11 дүгээр хороонд амьдардаг бөгөөд ам бол дөрөв гэнэ. Л.Эрдэнэбаяр “Махны үнэ өсөөд удаж байна. Ер нь хамаг юмны үнэ өсчихөөд байна. Огтхонч буурахгүй байгаа. Үхрийн мах уг нь 14 мянга байсан юм, гэтэл өсчихөж.  Хонины мах л харин үнэ нь бага зэрэг буусан бололтой. Ер нь бусад худалдааны төвүүдийг бодвол Хүчит шонхор захад махны үнэ арай илүү үнэтэй байдаг. Хүн олноор үйлчлүүлдэг учир давуу эрхтэй байдаг байх. Нарантуул-2 дээр гулууз мах нэг кг нь 10 мянга гэж байна лээ. Харин Хүчит шонхор захад 10500 төгрөгөөр зарагдаж байна. Одоо нөөцийн мах зарахаа больсон учир жижиглэнгийн мах авахаас өөр сонголтгүй. Ер нь намар идшээ бэлдчихвэл арай хэмнэлттэй юм байна. Манайх ам бүл дөрөв. Өнгөрсөн намар өвлийн идэш гэж шүдлэн үхэр 600 мянгаар авч, бэлтгэсэн. Тавдугаар сард дуусч байна. Жижиглэнгийн мах авч байснаас л илүү хэмнэлттэй юм. Мөн хонины бүтэн мах 200 гаруй мянга болж байна. Ийм өндөр үнээр авснаас амьд хонь авсан нь хамаагүй хямд” гэлээ.  

 “Махны үнэ улам л нэмэгдээд байна. Килограммын махаар хоногийн хоолоо залгадаг хүмүүст хэцүү шүү дээ”

Харин хонины мах зарж буй лангуун дээр мах авахаар зогсож байгаа ахимаг насны эмэгтэйгээс махны үнэ нэмэгдсэн эсэх, санхүүгийн хувьд хэр боломжийн байгаа талаар асуухад “Ажил хийдэг, санхүүгийн боломжтой иргэд мах худалдан авах чадвартай байгаа. Тэтгэврийн орлоготой бидэнд бол авсан тэтгэвэр нь хаанаа ч хүрэхгүй. Дээрээс нь зээлтэй болохоор тэтгэврийнхээ 30 хувийг л гар дээрээ авч байна. Тийм болохоор ойр зуурын хэрэгцээгээ арай ядан л болгож байна. Ам бүл олон болохоор энэ мөнгө юунд ч хүрдэггүй. Мах авъя гэхээр үнийг нь дийлэхгүй хэцүү байна” гэлээ.  Өөр нэг иргэн “Махны үнэ өндөр байгаа болохоор их хэмжээгээр худалдан авч чадахгүй, 1-2 килограммаар нь зөөж байна. Махны үнийг тогтворжуулах талаар төр засгаас ямар ч арга хэмжээ авсангүй. Үнэ нь улам л нэмэгдээд байна. Килограммын махаар хоногийн хоолоо залгадаг хүмүүст хэцүү шүү дээ” гэлээ.

“Мах 3-4 хүний гар дамждаг учир хувь хүнд өндөр үнэтэй зарагддаг”

       Хүчит шонхор захад хөдөө орон нутгаас ирсэн хүмүүс ченжүүдэд махаа дамлан худалдаалдаг. Хэнтий аймгаас мах авчирч зардаг эрэгтэй Ц.Б-гээс малын махыг малчдын гар дээрээс ямар ханшаар авч байгааг тодрууллаа. Тэрбээр “Төрлөөсөө хамаараад өөр өөр үнэтэй. Би зөвхөн хонины мах л авч зардаг юм. Тарган хонины махыг нэг кг нь 11 мянга, туранхай, тарга тэвээргэ авч чадаагүй бол нэг килограммыг нь найман мянгаар ченжүүдэд өгдөг. Нэг ирэхдээ 100 гаруй хонины мах авчирч зардаг. Саяхан, хоёр хоногийн өмнө хот ороод ирсэн. 130 гаруй хонины мах өглөөдөө дууссан. Малын мах 3-4 хүний гар дамждаг учир хувь хүнд өндөр үнэтэй зарагддаг. Махны нийлүүлэлтийн хувьд хэвийн байгаа. Өглөө 07:00-08:00 цагийн үед Хүчит шонхор зах бужигнаж байдаг шүү дээ. Олон хүн хөдөөнөөс авчирсан махаа энд бөөнддөг” хэмээн ярилаа. Энэ мэт малын мах малчдын гар дээрээс 8000 төгрөгөөр зарагдсан бол энэ үнэ нэг дахин нугалагддаг байна. Ингэснээр иргэдийн гарт өндөр үнээр зарагддаг аж.

Улсын эдийн засаг ямар байх вэ гэдгээс хамаарч иргэдийн хэтэвч хэр зузаан, нимгэн байх нь шийдэгдэнэ. Ялангуяа килограммын махаар хоолоо залгадаг монголчууд, айл өрхүүдэд урт хугацааны хатуу хөл хорио “чанга даваа” болсон. Нэг үгээр, дөрвөн удаа тогтоосон хатуу хөл хорионы улмаас иргэдийн ажил орлого тасарч, цаашлаад бизнес, худалдаа нь дампуурч “данс нь улайгаад” байна. Гэтэл энэ хүнд үед гурил, будаанаас эхлээд монголчуудын гол хэрэглээ болох махны үнэ “тэнгэрт” хадаж байгаа нь иргэдийн “толгойны өвчин” болсон хэвээр байна.