Жилийн жилд идэшний яг энэ цагаар арьс, шир, нэхийний үнэ шалдаа буусан тухай асуудал яригддаг. Хэдэн жилийн өмнө 20-55 мянган төгрөгийн үнэтэй байсан арьс, шир өнөөдөр 2000-20 мянган төгрөгийн үнэтэй болоод байна. Тэгвэл Ergelt.mn мэдээллийн сайт манай улсын арьс, ширний салбарын өнөөгийн байдал, үнэ ханш, коронавирусээс болж экспорт зогссон асуудлууд, дутагдаж буй төрийн бодлого, арьс ширийг түүхийгээр нь хилээр гаргахгүй байх Засгийн газрын 300 дугаар тогтоол зэрэг сэдвээр “Монголын арьс, ширний үйлдвэрлэлийн холбоо”-ны гүйцэтгэх захирал Т.Баярсайхантай ярилцлаа. 

Хонины нэхийний 80-90 хувь нь хачиг, хамууны сорвитой, ямааны арьсны 40 хувь нь хамууны сорвитой байна. Өөрөөр хэлбэл, Монголын ямааны 40 хувь нь хамуутай, хонины 80 хувь нь биедээ хачиг тээгээд явж байна гэсэн үг. Хонь, ямааны арьс ингээд байхгүй болж байгаа юм. Үхрийн хувьд мөн л ялгаагүй, гууртай. 

Түүхий эд үнэгүй болж байгаа хоёр дахь том шалтгаан нь нядалгааны үеийн гэмтэл. Монгол Улсад сүүлийн 30 жил мал эмнэлэг, үржлийн бодлого алдагдахтай зэрэг мал нядалгааны технологи алдагдсан. Өөрөөр хэлбэл, бид хүүхэд байхдаа I, II, III зэрэгтэй, цэнхэр тамгатай мах иддэг байсан шүү дээ. Тэр үед малыг яг стандартын шаардлага хангасан махны үйлдвэрт, зориулалтынх нь дагуу арьсыг нь хуулдаг байсан байхгүй юү. Одоо бол Буянгийн Жагаагийн хэлдгээр жорлонгийн хажууд нядалчихаад Хүчитшонхор зах дээр авчирч өгөөд байгаа юм. Аймаг, орон нутагт хээрийн бой хийнэ. Хээрийн бойн дээр ажиллаж байгаа хүмүүс нь “100 грамм уугаад, 50 грамм согтчихсон”. Дээрээс нь тарифаар ажилладаг учраас мах нь цэвэрхэн байна уу, арьс нь бүтэн байна уу хэнд нь ч хамаа байхгүй. Арьс, махыг нь салгасан л бол 5000 төгрөг авч байгаа учраас хурдан ажиллахын тулд арьсыг нь эсгээд, зүсээд хаячихдаг. Хутгаар арьсыг нь цоо хатгаад, нүхээр нь хуруугаа оруулж байгаад л арьсыг нь хуулж байгаа. 

Бид 2018, 2019 онд адууны арьсан дээр хөндлөнгийн экспертүүдийг оруулсан. “Эмээлт” зах дээр очоод 100 ширхэг адууны арьс шалгуулахад ганцхан ширхэг арьс үйлдвэрийн стандарт, шаардлага хангаж байсан. Адууны арьс энэ мэтээр хэнд ч хэрэггүй болсон байхад л хятадуудын мөнгийг барьж байгаа ченжүүд адууны ширнүүд өмхийрлөө, урагш нь гаргахыг зөвшөөрөхгүй байна гэж баахан худлаа “скандал” үүсгэдэг. 

Ингэхээр нэгдүгээрт арьс чанаргүй байна, хоёрдугаарт гэмтэлтэй, стандарт хангахгүй байна, гуравдугаарт, үйлдвэрүүд бүтээгдэхүүнээ зарж чадахгүй байгаа учраас түүхий эдээ үнэтэй авч чадахгүй байна. Ийм шалтгаануудаас болоод өнөөдөр түүхий эдийн үнэ хямд байгаа юм. 

Гэхдээ энд маш их улс төр явсан. Яасан бэ гэхээр 2012-2016 онд АН, МАН хоёр нийлж засаг барьсан. 2016 онд МАН дангаараа засаг барьж эхлэнгүүтээ “Ардчилсан намынхан чинь арьс, ширийг түүхийгээр нь гаргахыг хориглосон юм байна” гэж худлаа “шуум” тараагаад, УИХ дээр хүртэл хэлэлцсэн. Ингэхдээ “Монгол Улс экспортын татвар байхгүй байсан чинь тэд ийм тогтоол гаргаад, татвартай болгосон юм байна” гэж баахан “шоу” хийсэн. Тэгээд тэр 300 дугаар тогтоолыг 2016 оны нэг сард сарын хугацаатай түр түдгэлзүүлэх шийдвэр гаргаж байсан. УИХ-ын гишүүд орон нутгаар яваад “Ардчилсан намынхан ийм тогтоол гаргаж, түүхий эдийн үнийг нь унагаж байсныг бид болиуллаа. Одоо арьс шир үнэтэй болно” гэх маягтай юм ярьж явцгаасан. 

-Ингээд хүмүүс “За МАН гарсан юм чинь түүхий эд үнэтэй болох нь” гэж хүлээж эхэлсэн. Түүнээс биш Засгийн Газрын 300 дугаар тогтоолоос болоод түүхий эд үнэгүйдээд байгаа юм байхгүй. Энэ тогтоолыг жилээр түдгэлзүүллээ гээд арьс, нэхийг түүхийгээр нь хаана ч авдаггүй байхгүй юү. Битүү туурайтайгаар нь адууны ширийг л авна. 

Уг нь цавуу хийнэ гэдэг бол том дэвшил. Өөрөөр хэлбэл, маш сайн гүн боловсруулалт хийж байгаа юм. Дамжлага, био технологийг нь нь илүү сайжруулбал эмэгтэйчүүдийн гоо сайхны бүтээгдэхүүн ч гаргаж авах боломжтой. Ялангуяа эмэгтэйчүүдийн яриад байдаг каллогенийг гаргаж авах боломжтой. Тэгсэн цагт нэг адууны арьсыг 1000 ам.доллар болгоно. 

-Бид сүүлийн гурван жил жилд дунджаар Итали руу 500.000-1.8 сая ширхэг ямааны арьс экспортолж байгаа. Турк руу 1-2.5 сая ширхэг хонь, ямааны арьс экспортолж байна. Хятад руу 2-3 сая үхэр, хонь, ямааны арьс экспортолж байгаа. Харин дотоодод сая хүрэхгүй ширхэг арьсыг гүн боловсруулаад, гутал, цүнх, бээлий, хувцас хийдэг аж ахуйн нэгжүүдэд өгч байгаа. Бодит байдал л энэ. Гадагшаа гарч байгаа юу гэвэл гарч байгаа. 

Бас сонирхуулахад, өнгөрсөн нэгдүгээр сараас хойш дэлхий нийтээр хөл хорио гээд экспорт, импортууд зогсож байхад манай арьс, ширний салбарын Итали Улс руу хийх экспортоо зогсоогоогүй. Италийн худалдан авагч энд байж байгаад хорионд орсон учраас экспортоо хэвийн явуулж байсан. Хамгийн сүүлд өнгөрсөн арваннэгдүгээр сарын 5-нд Италийн экспорт яваад Алтанбулаг боомт хаагдаад зогсчихлоо.