Монгол сэхээтнүүд “Шинэ толь хэмээх бичиг” сонины анхны дугаарыг 1913 оны гуравдугаар сарын 6-нд гаргасан түүхтэй. Тэрхүү тэмдэглэлт өдрөөс хойш Монголын үндэсний сэтгүүлзүйн 108 жилийн ой өнөөдөр тохиож байна. Монголын сэтгүүлзүйн нэгдсэн эвлэл Үндэсний сэтгүүлзүйн 108 жилийн ойг тохиолдуулан сэтгүүлзүйн ахмад зүтгэлтэн МУСГЗ Б.Монголхүү, МУСГЗ Н.Дариймаа, сэтгүүлч Л.Сүхбаатар нарт хүндэтгэл үзүүлж “Алтан өргөмжлөл” гардуулсан юм. Ойн арга хэмжээний үеэр МУСГЗ Б.Монголхүүтэй баярын сэтгэгдлийг нь хуваалцаж, цөөн хором ярилцлаа.

-Танд Монголын Үндэсний сэтгүүлзүйн 108 жилийн ойн баярын мэнд хүргэе. Ойн баяраар “Алтан өргөмжлөл”-өөр шагнууллаа. Баярын сэтгэгдлээ хуваалцахгүй юү?

-Баярлалаа. Үе үеийн эрхэм хүндэт сэтгүүлчдэд Монголын Үндэсний сэтгүүлзүйн 108 жилийн ойн баярын мэнд дэвшүүлье.

-Та хэдэн настайдаа сэтгүүлч болж байв?

-Би 1961 онд 20 гаруйхан настайдаа идэвхтэн бичигтэн болж сонинд бичвэр нийлүүлдэг байсан. Тэр үед сэтгүүлчийн анги байгаагүй учир Улсын багшийн дээд сургуулийн монгол хэл, уран зохиолын анги төгсөж, сэтгүүлч болсон.  Сургуулиа төгсөөд нам төрийн том хэвлэл “Үнэн” сонинд ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан.

-Идэвхтэн бичигч байсан гэлээ. Багадаа шүлэг, яруу найраг бичиж байв уу?

-Тийм ээ. Багаасаа шүлэг, зохиол их оролддог, номонд дуртай хүүхэд байв. Ингээд Зохиолчдын эвлэл, Сэтгүүлчдийн эвлэлийн гишүүн болж байлаа.

Сонинд ажиллаж эхлэхдээ жинхэнэ бичих “дон” тусчихсан байсан гэх үү дээ. Сэтгүүлч мэргэжлээр гаднын сургуульд сурах хүсэлтэй байсан ч гэр бүлтэй болж, нялх хүүхдүүдтэй байсан учир сургуульд явж чадаагүй.

-Ажлын гараагаа “Үнэн” сониноос эхлүүлсэн гэсэн. Тухайн үед ном, сонин ховор байсан байх аа. Сэтгүүл зүйн нэг төрлөөр дагнаж бичдэг хүн байхад бүх төрөл зүйлээр бичдэг хүн байна. Таны тухайд аль төрлийнх нь хүн бэ?

-Сэтгүүлзүйн нийтлэл, нэвтрүүлэг заавал хүнтэй холбогддог юм. Хийсэн бүтээсэн зүйлтэй, алдар, гавьяатай хүнийг сурвалжилж, бичдэг байсан. Тухайн үед хамгийн гол нь үнэн байх ёстой гэх зарчим үйлчилдэг байж дээ.

-Таны бодлоор сэтгүүлчийн ёс зүй гэж чухам юу вэ?

-Сэтгүүлч хүн хүний амьдралыг үнэнээр бичих хэрэгтэй. Хүнийг хэтэрхий магтаж, муулж бичиж болохгүй. Сэтгүүлч бусдыг өрөвддөг, хайрладаг, ойлгодог сэтгэлтэй, хүнлэг байх нь чухал. Гол нь өөрөө хүн байх хэрэгтэй.

Одоогийн зарим нийтлэл, нэвтрүүлгийг үзэж, уншиж суухад “Энэ үгийг сонгох хэрэг байсан юм уу даа” гэх бодол төрдөг. За энэ сэтгүүлч цаашаа хол явахгүй юм байна даа. Хүний мууг үздэг хүн байна шүү дээ гэж боддох үе ч байна. Хөндлөнгийн хүн уншихад ийнхүү эвгүй сэтгэгдэл төрж байхад тухайн хүн өөрөө уншвал уйлна, гомдоно шүү дээ.

-Та сэтгүүл зүйд олон жил ажилласан хүний хувьд өөрийн туршлагаасаа хуваалцвал?

-Сэтгүүлч хүнд авьяас хамгийн чухал шүү. Бидний үе, ахмад үеийнхэнд сургуулиа төгсөөгүй хэрнээ сайхан бичдэг сэтгүүлч олон байсан. Тэр үед хүн бүхэн дээд сургууль төгсчихдөггүй байлаа. Тэднийг би төрөлхийн авьяасаараа бичнэ гэдэг нь энэ байхдаа гэж боддог байв. Сэтгэн бодох, ухаан гэдэг чинь өөрөө авьяас юм. Авьяастай сэтгүүлч амархан манддаг гэдэгтэй би санал нэг. Би 1998 онд тэтгэвэртэй гарсан. Түүнээс хойш “Цаст алтайн чуулган” хэмээх номоо 2009 онд хэвлүүлсэн. Гэхдээ номондоо сонинд бичиж байсан бүтээлүүдээ оруулаагүй. Тэртэй тэргүй архив болоод үлдчихсэнээс хойш гэж бодсон юм.

Одоо надад ганцхан ширхэг үлдсэн байна лээ.  Би энэ номоороо 2013 онд МУСГЗ цол хүртэж байлаа. Миний номонд шүүмж бичсэн хүмүүс “Номонд багтсан бүх нийтлэлээ шинээр сэтгэж, өмнө нь сонинд бичиж байсан бүтээлээсээ нэгийг ч оруулаагүй байна” гэж надад урам өгч, үнэлсэн шүү.

-“Цаст алтайн чуулган” номонд сэтгүүл зүйн бүтээлүүд багтсан байх нь ээ?

-Нийгэмд тодорхой үүрэг гүйцэтгэсэн 500-аад хүний тухай түүхэн тэмдэглэл бий. Би Үндэсний номын санд найман жил суусан. Номын сан онгойх цагт нь очиж, орой хаатал нь суудаг байв. Намайг Үндэсний номын сангийнхан “Орон тооны бус ажилтан ирлээ” гэж наргидаг байлаа. Номонд сэтгүүл зүйн бүх төрлийн бүтээл багтсан.

-Таны үед сэтгүүлчид ямар зарчмаар яаж ажилладаг байв?

-Бидний бичсэн мэдээг албаны дарга засаж, дараа нь ерөнхий эрхлэгч хянадаг байсан. Би Улаанбаатар хотод шугам сүлжээний ажил хийдэг хүний талаар  сурвалжилсан юм. Нөгөө хүн ээжтэйгээ хоёулхнаа амьдардаг. Ээж нь хөгшрөөд өөд болсон. Энэ тухай би бичихдээ “Ганц хүү нь настай ээжийгээ асарч, тойглож байгаад өөрийнхөө гараар ясыг нь барьсан юм билээ” гэж бичсэн. Тухайн үед үг, үсэггүй нарийн  хянадаг байсан үе.

Гэтэл “Ясыг нь барина гэж юу гэж байгаа юм” гээд зэмлүүлж билээ. Өнөөгийн сэтгүүлчид чөлөөтэй бичих боломжтой сайхан байна. Гэхдээ үг сонголтондоо сайн анхаарах хэрэгтэй. Бусдыг доромжилж, гутаасан үг сонгож болохгүй. Аливааг аятайхан талаас нь бичиж байгаарай гэж захья.