“Г.Өсөхбаяр барилдана даа” гээд өвөө, аав, ах гурав зурагтны өмнө суучихдаг байж билээ. Надаас хоёрхон насаар ах минь юугаа мэдэж хажууд нь суудаг байсан юм бол доо, одоо бодоход. Ямартай ч миний чихэнд энэ нэрийг олон сонсгосон нь тэдний тэр хүлээлт дүүрэн үзвэртэй холбоотой. Гэхдээ тэдэнтэй суугаад барилдааныг нь үзэх ухаан таван насанд минь лав төрөөгүй юм. Гэрийнхээ хаяанд ганцаараа тоглохын хүсэл болдог байлаа. Тийн гадаа суугаад айл гэрдэж тоглоход гэрт уртын дуу эгшиглэж, бөхийн тайлбарлагч унах, давах бөхчүүдийн мэх, суйлааг зарлаад, давсан бөх дээр тун ч дуугаа өндөрсгөн хурсан олны шуугиантай зэрэгцэн тайлбарладаг байж билээ. Тэр жил монголчууд Г.Өсөхбаяр гэж аваргатай болсон байдаг. Өнөөдөр ийн Өсөхөө аваргын тухай бичих даалгавар авахдаа 20 жилийн өмнөх хүүхэд нас руугаа, бөх үзэж суугаа үс нь бууралтсан өвөөгөө, залуухан дөнгөж 30 л гарч байсан аавыгаа, тэдний хажууд суух ёстой гэж өөрийгөө бодсон уу, эсвэл бөх үнэхээр гоё санагдсан аль нь эсэхийг мэдэхгүй долоон настай ах, Цагаан сараар бол тос хольж, наадмаар харин хуушуур хайрч байдаг ээж, төрөөд удаагүй байсан дунд дүүгээ бодлоо. Өнөөдөр ч ялгаагүй манайд эл хоёр баяраар ийм дүр зураг өрнөдөг ч өвөө минь байхгүй, харин би аав, ах хоёрын хажууд бөх үзээд суудаг болсноор солигдсон юм. Нээрээ ингээд бодохоор Өсөхөө аваргыг аварга болдог тэр жил би дүүтэй болсон юм байна. Харин 2005 онд хоёр дахиа түрүүлсэн жил нь бага дүү минь төрсөн. Ингээд эрээд байвал дархан аварга Г.Өсөхбаяртай холбоотой дурсамж, түүх хүн бүрийн дотор бий байх аа. Заримдаа аав яриандаа "Өсөхөө аварга түрүүлдэг тэр жил байхгүй юу" гэж аль нэгэн дурсамжаа сөхөн ярих бүрдээ он, сар, өдөр шиг түүгээр баримжаалдаг нь ч сонирхол татдаг. Ийм байхад энэ нэрийг бид яаж мартах билээ. 

      Багахан шиг таван ханатай гэрт багтахааргүй том биетэй, баргийн хүчтэнд унахааргүй бяртай,ов мэх, овсгоо самбаа цолгиун түүний он жилүүдийн эхлэл 1993 он аж. Архангай аймгийн Цахиур сумын харьяат даян аварга Н.Жамъянгийн зээ хүү, Ц.Гэлэгжамцын Өсөхбаяр хүү аавыгаа баярлуулсан сумын наадам. Яагаад ч юм надад Ч.Мягмарсүрэн гуайн шүлэгт гардаг шиг шинэхэн хүчтэн гуяа алгадан дэвж, тугаа тойрон зогссон болов уу гэж санагддаг юм. Өндөр, туранхай хүү өвч биеийнхээ чадлыг гайхуулж, өвгөн аавынхаа магнайг тэнийлгэж эхэлсэн нь тэр. Өвөө нь бол хашир туршлагатай том аварга, анхнаасаа аварга болох хүүгээ мэдэж байсан учир хорь хүрээд л барилдаарай гэж захисан гэдэг. “Буур” Жамъяан гуайн хочийг бөх сонирхогчид андахгүй. 15 настайдаа жин тээж явахдаа гаталж явсан гүүрнийх нь мод цөмөрч, жингийн сүүлд явсан атыг унах гэхэд нь өргөн гаргаснаар буур гэх болсон түүхийг ч бидэнд бөхчүүдийн хүрээнийхэн ойр хуучилдаг.

           Буур аварга ес даван үзүүрлэж, улсын арслан, хоёр жил дараалан түрүүлж даян аварга хүртсэн байдаг. Өсөхөө аваргын ээж Ж.Насантогтох “Өсөхөө өвөөтэйгээ тун адилхан” гэж байсан удаатай. Аргагүй захисныг нь мөрдөн дагаж, өвөөгийнхөө цолонд хүрэх сэн гэж бэлтгэл сургуулилтаа хийж, өндөр цолонд хүрсэн, бүр давуулж дархан аварга цолонд хүрсэн. Тэгэхээр дархан аварга хүртэл нь түүнийг яах аргагүй өвөөгийнх нь нэр алдрын өмөг түшиг, захиж хэлж, үлгэрлэж байсных нь үр хөтлөн ирсэн нь гарцаагүй.

            Өсөхөө аварга сумын наадамд түрүүлснээсээ хойш хоёр жилийн дараа улсын заан болсон байдаг. Түүнийг заан болоход ээж нь “Монгол Улсын заан болчихлоо” хэмээн хашгирч, хажуудах хүнээ цохих нь холгүй баярлан хөөрч байсан гэдэг. Ингээд нэгэнтээ улсын дэвжээнд гараад ирсэн том аваргын зээ хүү бөх сонирхогч, үзэгчдийн анхаарлын тойрогт баттай орж, тав, зургаа, долоо давах бүрд нь “Энэ жилийн түрүү гарцаагүй боллоо” гэж мөрийцөх ч ам мөлтөс уначихаад л байж. Гэхдээ түрүү болох нь тодорхой, чухам хэзээ гэдэг нь л хүн бүрд таавар байв. Тэр одтой наадам хэдэн оны наадам байх нь бөх сонирхогчдын дунд долоон жилийн хугацаанд өрнөж, 2002 оны улсын баяр наадмаар гарцаагүй түрүүлсэн байдаг. Улсын арслан болсон нь энэ. Одоо дараа жилийн наадамд түрүүлчихвэл аварга боллоо гэх хүлээлт. Хүлээлт гэгч ер нь нэг хүлээлтийг давсны дараа дахин замаа уртасгадаг эд байх. Гэхдээ хүлээлт шиг амттай, догдлолтой, утга учиртай, горьдлоготой зүйл үгүй. Энэ удаад Өсөхөө аварга үзэгчдийг заан цолноосоо хойш долоон жил хүлээлгэсэн шигээ хүлээлгээгүй. Дараалан хоёр жил түрүүлж, далай аварга болсон. Дахиад хоёр жил шөвгийн дөрөв, үзүүрт үлдэж байгаад даян аваргын болзол хангасан. Түүнээс хойш ч шөвгөрч үлдсээр 2014 онд дархан аварга цол хүртсэн байдаг.

         Түүнийг барилдааны оргил агшныг эргэн үзлээ. Тэр арслан, аварга цол авахдаа хоёуланд нь улсын заан Б.Гантогтохыг давсан байдаг юм байна. 2002 онд аварга болсон наадамд дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ, улсын аварга А.Сүхбат, улсын заан Б.Гантогтох нартай шөвгийн дөрөвт тунан үлдсэн. Дархан аварга Б.Бат-Эрдэнээр найм давж, аваргын төлөө барилдах болсноор Б.Гантогтох заантай үзүүр түрүүнд үлдэж давснаар улсын аварга болжээ. Харин дараа нь дахин гурван ч удаа түрүүлж далай, даян, дархан аварга цол хүртсэн.

          Ингэснээр өвөөгийнхөө цолонд хүрч,  Монгол Улсын түүхэнд өвөө, зээ хоёр анх удаа Даян аварга цолонд хүрсэн байдаг. Аав нь тухайн үеийн баяр наадамд “Өвөө нь хоёр түрүүлж даян аварга цол хүртсэн, хүү минь дөрөв түрүүлж өвөөгийнхөө цолонд хүрлээ” гэж бахархан ярьсан байдаг. Харин манай сайтын бэлтгэсэн “Бөхийн аав” нэвтрүүлэгт өнгөрсөн өвөл Ц.Гэлэгжамц гуай ханьтайгаа орж, бахархал дүүрэн яриа дэлгэсэн. Тэрбээр “Хоёр хүүгээ төрөхөд нь бөх төрж байгаа юм шиг санагдсан. Бөхийн удамтай юм чинь том бөхчүүд болцгоох байх гэж бодсон, санасан ёсоор л сайхан бөх болцгоолоо” гэж хуучилна. Харин Ж.Насантогтох эгч “Даян аваргын охин болж дархан аварга, харцага хоёр хүү төрүүлсэн хувь заяандаа талархдаг” гэнэ. Үнэхээр том хувь заяа байх. Өсөхөө аваргын дүү улсын харцага Г.Батбаярыг хүмүүс ч андахгүй. Аймагтаа хоёр давж түрүүлээд, улсын харцага болсон. “Бэртэл гэмтлийн улмаас бэлтгэлээ сайн хийж чадаагүй ч даян аварга өвөөтэй, дархан аварга ахтай, өөрөө тэднийгээ дагаж улсын цолонд хүрсэндээ талархдаг” гэсэн. Ийм л нэгэн бахархал дүүрэн гэр бүл тэднийх. “Ямар хүү төрүүлснээ ээж минь та хараарай” гэдэг шиг ханагар хоёр хүүгээ хажуудаа суулгаад амжилтынх нь тухай бахархал дүүрэн хүүрнэж суугаа аав, ээж хоёрыг нь хараад “Хүн ингэж аав, ээжээ баярлуулдаг байх нь” гэж бодсон шүү. Тийм ээ, тэгвэл өнөөдөр Өсөхөө хүү нь Хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, дахиад л тэд хүүгээрээ бахархаж, баярлаж нэг суух нь.