Энэ удаагийн “Оюунт Монгол” буландаа оны шилдэг бүтээл шалгаруулах “Алтан өд” наадмын тэргүүн шагналт, Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт зохиолч, яруу найрагч Ц.Буянзаяаг урьж, оролцууллаа.

-СЭТГЭЛ ЗҮЙН ӨГҮҮЛЭМЖ ОРЧИН ҮЕИЙН УРАН ЗОХИОЛЫН ҮҮСЭЛ ҮЕЭС Л ҮР ХӨВРӨЛӨӨ ТАВЬСАН-

          Монголын зохиолчдын “амилуулж” бүтээсэн сэтгэл зүйн шинжийг тоолж, тооцоолох боломжгүй. Сэтгэл зүйн өгүүлэмж нь ямарваа нэгэн зохиол дахь дүрийн өөр нэгэн ертөнцтэй холбогдож, дотоод ертөнц болоод үйл явдлын онцлог байдлыг үгүйсгэсэн, зохиол доторх өөр нэгэн зохиол буюу дүрийн ертөнцийг нээх арга юм.

Зохиол дахь дүрийн сэтгэл зүйн өгүүлэмжийг зохиолын үйл явдал, гаднах төрх байдлаар нь дүрслэн өгүүлэхэд хувааж болох хамгийн том жишээ нь. Нэг зохиолд хэдэн ч дүрийн сэтгэл зүйг өгүүлж, дотоод ертөнцийг нь нээж болох. Үйл явдлын өгүүлэмжтэй зохиолд дүрийн сэтгэл зүйн шинж нь үйл явдлынхаа нэгэн хэсэг болно. Аль эсвэл зохиолоо уламжлалт зохиолын хэлбэрт бус сэтгэл зүйн өгүүлэмжид тулгуурлан бүтээх ч арга бий.

          Уран зохиолын туурвилд зохиолын үйл явдлыг өвөрмөцөөр өрнүүлэхэд, дүрийн ертөнцийг нээн өгүүлэхэд сэтгэл зүйн өгүүлэмжийн хэв маяг чухал үүрэгтэй байдаг. Манай уран зохиолд зохиол бүтээл туурвихад сэтгэл зүйн өгүүлэмжит маягийг илэрхийлэн бичих явдал орчин үеийн уран зохиолын үүсэл үеэс л үр хөврөлөө тавьсан байдаг.

          Д.Нацагдоржийн “Ламбугайн нулимс” өгүүллэгт  сэтгэл зүйн хэв маяг ямар нэгэн хэмжээгээр агуулагдсан болох нь Лодон гэвшийн дүрийн ертөнцөөс харагддаг. Тиймээс Ч.Лодойдамба гуай энэ өгүүллэгийг эмгэнэл шинжтэй гэж үзсэн байдаг. Энэ нь шашин номоо огоорон ертөнцийн явдалтай уягдсан дүрийн сэтгэл зүйн хувирлаар нь ингэж үзсэн хэрэг. Гэхдээ энэ зохиолыг сэтгэл зүйн шинжтэй талаас нь голлон харвал андуурал болно. Сэтгэл зүйн өгүүлэмжит зохиолын үндсэн онцлог үйл явдлын өгүүлэмжийг дүрийн ертөнцийн сэтгэлзүйтэй нягт уялдуулан бичсэн хэв маягт агуулагддаг онцлогтой. 1960-аад оны үеэс манай уран зохиолд сэтгэл зүйн шинжит өгүүлэмжийн хэв маяг нэлээн боловсронгуй болж хөгжсөн байдаг. С.Эрдэнэ, П.Лувсанцэрэнгийн зохиолуудаас энэ шинж тодорхой ажиглагддаг. Тэр цагаас ч хойш энэ хэв маягаар бичигдсэн зохиол олон гарсан.

-ЗОХИОЛЧИД СЭТГЭЛ ЗҮЙГ ӨГҮҮЛЭХДЭЭ ХӨНДЛӨНГИЙН ТАЙЛБАР ОРУУЛЖ, ДҮРИЙНХЭЭ СЭТГЭЛ ЗҮЙН ЕРТӨНЦИЙГ ЭВДДЭГ-

          Зохиолын дүрийн сэтгэл зүйн ертөнц бие даасан шинжид тулгуурлан үйл явдлыг өрнүүлэх л энэ хэв шинжийн зохиолын үндсэн хэв маяг. Гэтэл зарим зохиолч дүрийн сэтгэл зүйг нээн өгүүлэх нэрээр хөндлөнгийн тайлбарлал, оруулбар хийчихсэн байгаа нь харагддаг. Энэ бол дүрийнхээ сэтгэл зүйн ертөнцийг эвдэж байгаа хэрэг юм. Нэг ёсондоо зохиолын баатар сэтгэл зүйн орчиндоо өөрийнхөө амьдрах нь энэ төрлийн зохиолын үндсэн шинж юм. Тэгэхдээ дан ганц дүрийн сэтгэлзүйгээр бичнэ гэвэл бас л том төөрөгдөл үүсгэнэ.

          Зохиолын уран сайхан бичвэрийн янз бүрийн элементүүдийг агуулж байж л уран сайхны баялаг орчин бий болгоно. Тэгэхлээр сэтгэлзүйн шинжит өгүүлэмжийг нь хадгалахын зэрэгцээ бусад өгүүлэмж, хүүрнэлийг зохистойгоор найруулан өгүүлэх шаардлага гардаг. Энэ бүхний нэгдэл, ялгарал дунд сэтгэл зүйн өгүүлэмжийн хэв маяг өөрийн гэсэн онцлогтойгоор оршдог. Ер нь бол сэтгэл зүйн өгүүлэмж үүсгэн бичнэ гэдэг амар зүйл биш. Эмзэг хэрнээ тодорхой шинжүүдийг шаарддаг зүйл юм.

-Монголын утга зохиолын сэтгэл зүйн өгүүлэмжийн шилдэг нь С.Эрдэнэ, П.Лувсанцэрэн, П.Баярсайхан, Д.Батбаяр, Д.Норов нар-

          С.Эрдэнэ, П.Лувсанцэрэн, П.Баярсайхан, Д.Батбаяр, Д.Норовын зохиолуудад сэтгэл зүйн шинжит өгүүлэмж нэлээн тодорхой гарсан байдаг.

          Ялангуяа С.Эрдэнийн өгүүллэг, туужийн зохиолуудад энэ шинж ихээхэн илэрдэг. С.Эрдэнийн зохиолууд нь ихэвчлэн бага, залуу насны дурсамж, бодол дуртгалын хэв маягаар бичигдэхийн зэрэгцээ дүрийн ертөнцийг сэтгэлзүйг нээн өгүүлэх, хүүрнэн өгүүлэх байдлаар илэрхийлэгдсэн байдаг. Ганцхан жишээ хэлэхэд “Хулан бид хоёр” өгүүллэгийн Сампилийн дүртэй холбогдох өгүүлэмжүүд сэтгэлзүйн шинжийг агуулдаг юм. Тухайлбал, Цамбаас айн ширвээдэж явдаг учраас  түүнийг Чингис хаан хэмээн дотроо нэрлэж байдаг нь, Хуланд сэтгэл алдран түүнийг авч суухаар төсөөлөн боддог нь энэ шинжийг нь илэрхийлдэг. Товчхондоо Сампилийн дүрийн ертөнц нь түүний сэтгэлзүйд л өрнөөд байгаа өгүүлэмж, үйл явдлуудаар илэрхийлэгдсэн байдаг гэж үзэж болно.

          Мөн П.Баярсайханы “Сармагчин бол сармагчин” өгүүллэгийн Дэлэгийн дүрийн сэтгэлзүй, Д.Норовын “Сэрэвгэр хадны зэрэглээ” өгүүллэгийн Дашийн дүрийн ертөнцөд холбогдох өгүүлэмжүүдэд энэ шинж нь тодорхой гарсан байдаг.